1. Şema Nedir?
Şemalar; bireyin kendisi, başkaları ve dünya hakkındaki temel inanç kalıplarıdır. Bu inançlar birden fazla vakit bilinçdışıdır ve kişinin yaşantılarını otomatik olarak filtrelemesini sağlar. “Ben sevilmeyi hak etmiyorum”, “İnsanlar güvenilmezdir”, “Ne yaparsam yapayım kâfi değilim” üzere cümleler birer şematik fikirdir.
2. Duygusal Gereksinimlerin Karşılanmaması:
Şema kimliğinin oluşumunda temel etken, çocuklukta karşılanmayan duygusal gereksinimlerdir. Bu muhtaçlıklar ortasında inançlı bağlanma, şartsız kabul, özgürlük, yeterlilik, spontane olabilme ve hudutların belirlenmesi üzere alanlar yer alır. Bu muhtaçlıklar gereğince karşılanmadığında birey, hayatta kalmak için ahenk sağlayıcı ancak uzun vadede ziyanlı olan inançlar geliştirir.
3. Ebeveynlik Üslupları ve Şema Gelişimi:
Çok eleştirel, ihmal edici, çok gözetici, reddedici ya da tutarsız ebeveyn tavırları, çocukta makul şemaların gelişmesine taban hazırlar. Örneğin daima eleştirilen bir çocuk “kusurluluk/utanç” şeması geliştirirken, hislerine alan tanınmayan bir çocuk “duygusal yoksunluk” şemasına sahip olabilir.
4. Şema Kimliği: “Ben Buyum” İnancı:
Vakitle şemalar, bireyin kendilik algısıyla bütünleşir. Kişi artık bu inançların doğruluğunu sorgulamaz; onları kimliğinin bir kesimi olarak kabul eder. Bu durum, kişinin değişime direnç göstermesine ve birebir döngüleri tekrar etmesine yol açar. “Ben daima yalnız kalırım”, “Herkes beni terk eder” üzere cümleler bu içselleştirilmiş şema kimliğine örnektir.
5. Ahenk Bozucu Başa Çıkma Üslupları:
Şemalarla baş etmek için birey üç temel yol izleyebilir:
– Teslimiyet: Şema doğrultusunda hareket etmek (örneğin, daima eleştiren partner seçmek).
– Kaçınma: Şemayı tetikleyen durumlardan uzak durmak (örneğin, duygusal yakınlıktan kaçmak).
– Çok telafi: Şemayı inkar edercesine davranmak (örneğin, yetersizlik şeması olan kişinin daima muvaffakiyet peşinde koşması).
Bu başa çıkma yolları şemayı korur ancak güzelleştirmez.
6. Şema Kimliğiyle Çalışmak:
Terapötik süreçte bireyin öncelikle şemasını fark etmesi, ona isim vermesi ve omurundaki tesirlerini görmesi kıymetlidir. Akabinde geçmişe dönerek bu şemanın nasıl geliştiği keşfedilir. Bu noktada içsel çocuk çalışmaları, tekrar ebeveynlik uygulamaları ve his odaklı müdahaleler kullanılır.
7. Şema Kimliğinin Dönüşümü:
Değişim, lakin kişi “Ben bu değilim, bu yalnızca bir inanç kalıbı” diyebildiğinde başlar. Terapist eşliğinde inançlı münasebetler içinde yeni tecrübeler yaşayan birey, alternatif şemalar oluşturur. Bu süreçte öz-şefkatin, hudut koymanın ve hislerle temas kurmanın büyük kıymeti vardır.
Sonuç olarak, şema kimliği geçmiş yaraların bugünkü yankısıdır. Lakin bu kimlik sabit değildir. Farkındalık, kabul ve tekrar yapılanma ile kişi kendi öz benliğine ulaşabilir. Terapötik süreç, bu içsel dönüşümün kapılarını aralayabilir.
