1. Başa Çıkma Reaksiyonları Nedir?
Şemalar tetiklendiğinde birey ağır hisler yaşar. Bu hislerle başa çıkmak ve içsel acıyı azaltmak için bilinçdışı olarak belli reaksiyonlar geliştiririz. Lakin bu reaksiyonlar birçok vakit otomatik, katı ve tekrarlayıcıdır. Fonksiyonellikten çok kaçınmaya ve denetim sağlamaya yönelirler.
2. Üç Temel Başa Çıkma Tarzı:
Şema terapi kuramında uyumsuz başa çıkma yolları üç temel başlıkta toplanır:
– **Teslimiyet (Surrender):** Kişi şemayı kabul eder ve ona nazaran davranır. Örneğin, “kusurluluk” şeması olan biri daima kendini eleştiren beşerlerle birlikte olur.
– **Kaçınma (Avoidance):** Kişi şemayla yüzleşmekten kaçınır. Örneğin, “duygusal yoksunluk” şeması olan biri yakın münasebetlerden uzak durur.
– **Aşırı Telafi (Overcompensation):** Kişi şemayı inkar edercesine bilakis davranır. Örneğin, “yetersizlik” şeması olan biri çok muvaffakiyet odaklı olur.
3. Teslimiyet Yansıları:
Bu başa çıkma biçiminde birey şemayı mutlak gerçeklik olarak benimser. “Ben değersizim”, “Ben sevilmem” üzere inançlarla hareket eder. Bu da kişiyi şemayı tekrar doğrulayacak ilgilerin ve durumların içine iter. Teslimiyet davranışları, şemanın kökleşmesine neden olur.
4. Kaçınma Reaksiyonları:
Kaçınan birey, şemayla bağlantılı hislerden ve tetikleyici durumlardan uzak durmaya çalışır. Bu, duygusal uyuşma (numbing), unsur kullanımı, bağlardan kaçınma, işkoliklik üzere yollarla gerçekleşebilir. Lakin kaçınma, hislerin bastırılmasına neden olur ve içsel çatışmayı artırır.
5. Çok Telafi Yansıları:
Bu başa çıkma biçimi, dışarıdan bakıldığında güçlü, denetimci, mükemmeliyetçi ya da çok eleştirel görünür. Fakat altta yatan şema değişmemiştir. Örneğin “kontrol edemezsem mahvolurum” inancı, kişinin her şeyi planlaması ve hislerden uzak durmasıyla sonuçlanabilir. Bu durum hem birey hem de etrafı için zorlayıcıdır.
6. Baş Etme Reaksiyonlarının Fark Edilmesi:
Terapi sürecinde birinci adım, bireyin bu başa çıkma biçimlerini fark etmesidir. “Ne vakit içime kapanıyorum?”, “Hangi durumlarda çok reaksiyon veriyorum?”, “Bu davranışım hangi inançla bağlı?” üzere sorular, kişinin iç görü geliştirmesine yardımcı olur.
7. Alternatif Reaksiyonlar Geliştirmek:
Uyumsuz başa çıkma yollarının yerine fonksiyonel duygusal regülasyon hünerlerinin geliştirilmesi gerekir. Öz-şefkat, hislerle kalabilme, gereksinimleri açıkça söz etme ve hudut koyabilme üzere hünerler, şemayı beslemeyen ancak bireyle uyumlu davranış biçimleridir.
8. Terapötik Süreçte Müdahaleler:
Şema terapi, başa çıkma biçimlerini yumuşatmak ve şemanın kökenine inmek için bilişsel tekrar yapılandırma, deneyimsel müdahaleler ve yine ebeveynlik teknikleri kullanır. Bu süreçte birey, kendi içsel çocuğunu fark eder ve ona şefkatle yaklaşmayı öğrenir.
Sonuç olarak, uyumsuz başa çıkma yansıları geçmiş yaraların bugünkü yansımalarıdır. Bu yansılarla savaşmak değil, onları anlamak ve dönüştürmek güzelleşmenin kapısını ortalar. Şema temelli terapi, bireyin iç dünyasında daha uyumlu ve esnek yollar inşa etmesine imkan tanır.
