Aile İçi Roller
Rolün Tarifi ve Kıymeti: Rol, bireyin toplumsal sistem içinde üstlendiği sorumluluk ve beklentiler bütünüdür. Aile bağlamında roller; ebeveyn, eş, çocuk yahut kardeş üzere farklı pozisyonlarda ortaya çıkar. Roller, hem fonksiyonel tertibin sağlanmasına hem de bireylerin kimlik gelişimine katkıda bulunur.
Klasik ve Çağdaş Roller:
– Klasik Roller: Ataerkil toplumlarda baba ekonomik sağlayıcı, anne ise bakım verici rolünde tanımlanmıştır.
– Çağdaş Roller: Toplumsal değişimle birlikte roller daha eşitlikçi bir yapıya evrilmiştir. Anne ve baba, ekonomik ve bakım rollerini paylaşabilmektedir.
Rol Çatışmaları:
– İş-yaşam istikrarı sorunları
– Konut işleri ve çocuk bakımındaki adaletsiz paylaşım
– Meslek gayeleri ile ebeveynlik sorumluluklarının çakışması
Bu çatışmalar, çiftler ortasında irtibat sorunlarına ve evlilik doyumunun düşmesine neden olabilir.
Ebeveynlik Stilleri
Baumrind’in Modeli:
1. Otoriter Tarz: Yüksek kontrol, düşük sıcaklık. Çocuklar kurallara uysa da duygusal yakınlık azdır.
2. Müsaade Verici Tarz: Düşük kontrol, yüksek sıcaklık. Çocuklar özgürdür fakat hudut koyma zayıftır.
3. İlgisiz Tarz: Düşük kontrol, düşük sıcaklık. Çocuklar ilgisiz ebeveynlikten olumsuz etkilenir.
4. Demokratik Tarz: Yüksek sıcaklık ve istikrarlı kontrol. Çocukların sağlıklı gelişimini en çok destekleyen stildir.
Çift Bağlarına Tesirler:
– Demokratik ebeveynlik: Eşler arasında iş birliği ve ahengi artırır.
– Otoriter ebeveynlik: Eşlerden biri baskın hale gelebilir, çatışma doğar.
– İlgisiz ebeveynlik: Çocuk üzerinde olumsuz tesir yaratırken, eşler ortasında da suçlayıcı tutumlara yol açabilir.
– Farklı tarzların çatışması: Bir ebeveyn demokratik, oburu otoriter olduğunda, çocuk yetiştirme çatışmaları çift alakasını zedeleyebilir.
Kültürel Boyut
Türkiye Bağlamında: Türkiye’de aile yapısı tarihî olarak kolektivist kültür özellikleri taşır. Klasik olarak baba ekonomik karar verici, anne ise bakım verici rolündedir. Lakin kentleşme, bayanların iş gücüne iştiraki ve toplumsal dönüşümle birlikte roller esnekleşmeye başlamıştır.
Klasik yapıda:
– Rol çatışmaları daha az görünürdür zira roller katıdır.
– Lakin kişisel doyum düşebilir.
Çağdaş yapıda:
– Eşitlikçi rol paylaşımı vardır.
– Fakat esneklik, bazen belirsizlik ve yeni çatışmaları doğurabilir.
Çift Münasebetlerine Yansımalar
Rol Meçhullüğü: Rollerin açıkça tanımlanmaması, çiftler ortasında sorumluluk kaosuna neden olabilir.
Çocuk Yetiştirme Çatışmaları: Farklı ebeveynlik şekilleri, çiftler ortasında tartışmalara yol açar. Örneğin, biri otoriter oburu müsaade verici olduğunda çocuk disiplini konusunda daima çatışma yaşanabilir.
Bağlantı Kalitesi: Eşitlikçi rol dağılımı ve demokratik ebeveynlik, açık irtibatı desteklerken; katı roller ve otoriter ebeveynlik bağlantı kazalarını artırır.
Evlilik Doyumu: Çiftler arasında iş birliği ve ortak ebeveynlik anlayışı, evlilik doyumunu artırır. Adaletsiz rol paylaşımı ise evlilik doyumunu düşürür.
Terapötik Yaklaşımlar
Sistemik Aile Terapisi: Aileyi bir sistem olarak ele alır. Rol çatışmalarını jenerasyonlar ortası transfer bağlamında inceler.
Bilişsel Davranışçı Çift Terapisi: Çiftlerin fonksiyonsuz inanç ve beklentilerini değiştirir. Eşlerin rollerle ilgili niyetlerini yine yapılandırır.
His Odaklı Terapi (EFT): Çiftlerin ebeveynlik ve rollerden doğan çatışmalarda duygusal gereksinimlerini söz etmelerini sağlar. İnançlı bağlanmayı tekrar inşa eder.
Tahlil Odaklı Kısa Terapi: Rol dağılımı ve ebeveynlik farklılıklarında, çiftlerin güçlü istikametlerine ve tahlile odaklanır.
Tartışma
Aile içi roller ve ebeveynlik tarzları, çiftlerin ilişkisel ahenklerini direkt etkileyen faktörlerdir. Rol meçhullüğü, otoriter yahut ilgisiz ebeveynlik, evlilik çatışmalarına yol açarken; demokratik paylaşım ve empatik ebeveynlik, çift münasebetlerini güçlendirir.
Araştırmalar, çocuk yetiştirme çatışmalarının boşanma nedenleri ortasında kıymetli bir yer tuttuğunu göstermektedir. Bu nedenle aile ve evlilik danışmanlığı uygulamalarında rollerin yine tanımlanması ve ortak ebeveynlik stratejilerinin geliştirilmesi kritik değere sahiptir.
Sonuç
Aile içi roller ve ebeveynlik tarzları, sırf çocukların gelişimini değil, çiftlerin evlilik doyumunu ve alakalarının sıhhatini da belirlemektedir. Demokratik ebeveynlik ve eşitlikçi rol paylaşımı, çift münasebetlerinde daha yüksek ahenk ve memnunluk sağlamaktadır. Terapötik süreçlerde bu hususların ele alınması, hem çiftlerin hem de çocukların ruhsal uygunluk hali açısından uzun vadeli faydalar sunmaktadır.
Kaynakça
Baumrind, D. (1991). Effective parenting during the early adolescent transition. Family Transitions, 60(2), 46–65.
Olson, D. H., & Gorall, D. M. (2006). FACES IV and the Circumplex Model. Family Journal, 14(2), 95–109.
Gottman, J. (1999). The seven principles for making marriage work. Crown.
Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press.
Walsh, F. (2012). Olağan family processes: Growing diversity and complexity. Guilford Press.
