Obsesif Kompulsif Bozuklukta Bilişsel Model ve Maruz Bırakma Teknikleri

Obsesif Kompulsif Bozukluğun Klinik Özellikleri

Obsesyonlar: İstenmeyen, rahatsız edici kanılar, imgeler ya da dürtülerdir.
– Kontaminasyon (mikrop bulaşması) düşünceleri
– Ziyan verme imgeleri
– Ahlaki yahut dini obsesyonlar

Kompulsiyonlar: Obsesyonların yarattığı korkuyu azaltmak için yapılan yineleyici davranışlardır.
– Daima el yıkama
– Tekraren kapı-kilit kontrolü
– Dua etme yahut zihinsel ritüeller

Klinik Döngü: Obsesyon → Telaş → Kompulsiyon → Süreksiz rahatlama → Obsesyonun güçlenmesi.

Bilişsel Model

Temel Varsayım: Obsesyonlar sağlıklı bireylerde de görülebilir. Lakin OKB’de bu fikirler çok sorumluluk, denetim muhtaçlığı ve düşünce-eylem birleşmesi ile yanlış biçimde yorumlanır (Rachman & de Silva, 1978).

Bilişsel Yanlışlar:
1. Çok sorumluluk
2. Düşünce-eylem birleşmesi
3. Belirsizliğe tahammülsüzlük
4. Mükemmeliyetçilik

Örnek: ‘Ocağı kapatmadıysam mesken yanabilir’ → ‘Bunu düşünüyorsam kesin olacaktır’ → ‘Defalarca denetim etmeliyim’.

Maruz Bırakma ve Reaksiyon Tedbire (MBTÖ)

MBTÖ, bireyi obsesif uyaranlarla yüzleştirmek ve kompulsiyon yapmasını engelleyerek telaşın doğal biçimde azalmasına imkan tanımaktır (Foa & Kozak, 1986).

Uygulama Basamakları:
1. Tasa hiyerarşisinin belirlenmesi
2. Maruz bırakma
3. Reaksiyon önleme
4. Tasa toleransı

Tesirlilik: Randomize denetimli çalışmalar, MBTÖ’nün OKB tedavisinde altın standart olduğunu göstermektedir (Franklin & Foa, 2011). Farmakoterapi (özellikle SSRI’lar) ile birlikte kullanıldığında muvaffakiyet oranı yükselir.

Bilişsel Tekrar Yapılandırma ile Entegrasyon

MBTÖ, bilişsel yine yapılandırma ile birlikte daha tesirli hale gelir. Bu entegrasyonda fonksiyonsuz inançlar sorgulanır, obsesyonların sırf fikir olduğu vurgulanır ve daha gerçekçi bilişsel çerçeve geliştirilir. Örneğin, ‘Eğer dua etmezsem anneme ziyan gelir’ inancı, ‘düşünceler gerçekliği yaratmaz’ formunda tekrar yapılandırılır.

Türkiye Bağlamında OKB ve Terapötik Yöntemler

Türkiye’de OKB sıklıkla dini içerikli obsesyonlar (günah, abdest) ve paklık obsesyonları formunda görülmektedir. Bu nedenle:
– Terapistlerin kültürel hassaslık göstermesi gerekir.
– MBTÖ uygulanırken danışanın dini pahaları göz gerisi edilmemelidir.
– Gerekirse dini liderlerle iş birliği yapılabilir.

Tartışma

Bilişsel model, OKB’nin tabiatını açıklamada güçlü bir teorik temel sunarken, MBTÖ davranışsal seviyede aktif bir müdahale tekniğidir. Lakin birtakım danışanlar maruz bırakmayı başlangıçta zorlayıcı bulabilir. Terapistlerin danışan motivasyonunu yüksek tutması ve kültürel faktörleri göz önünde bulundurması kritik kıymete sahiptir.

Sonuç

OKB, hayat kalitesini önemli formda bozan fakat bilişsel model ve MBTÖ teknikleriyle aktif biçimde tedavi edilebilen bir bozukluktur. Bilişsel model, obsesyonların manasını ve kompulsiyonların fonksiyonunu açıklarken; MBTÖ, kompulsif döngüyü kırarak telaşın doğal azalmasını sağlar. Bilişsel yine yapılandırma ile bütünleştirildiğinde tedavi daha kalıcı ve derin bir düzgünleşme süreci sunmaktadır.

Kaynakça

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).

Foa, E. B., & Kozak, M. J. (1986). Emotional processing of fear: Exposure to corrective information. Psychological Bulletin, 99(1), 20–35.

Franklin, M. E., & Foa, E. B. (2011). Treatment of obsessive compulsive disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 7, 229–243.

Rachman, S., & de Silva, P. (1978). Abnormal and olağan obsessions. Behaviour Research and Therapy, 16(4), 233–248.

Salkovskis, P. M. (1985). Obsessional–compulsive problems: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy, 23(5), 571–583.