Ergenlik devri; biyolojik, bilişsel, duygusal ve toplumsal açıdan ağır değişimlerin yaşandığı bir gelişim evresidir. Bu periyotta kimlik arayışı, aidiyet muhtaçlığı ve bağımsızlaşma gayreti, bireylerin etraflarıyla kurdukları münasebetlerde belirleyici olur. 21. yüzyılda bu münasebetler, giderek artan bir biçimde dijital platformlar üzerinden kurulmakta ve sürdürülmektedir.
Teknolojinin hayatın vazgeçilmez bir kesimi haline gelmesi, ergenleri daha erişilebilir bir dijital dünya içinde büyümeye zorlamıştır. Lakin bu dijital etkileşimler, kimi vakit fonksiyonellik kaybına yol açacak seviyede ağırlaşmakta ve bağımlılık davranışına dönüşebilmektedir. Dijital bağımlılık, ergenlerin ruhsal gelişimini sekteye uğratabilecek değerli bir risk faktörü haline gelmiştir.
Dijital bağımlılık, bireyin dijital içeriklere karşı daima bir kullanım isteği duyması, bu kullanımı denetim edememesi ve bu durumun toplumsal, akademik ya da duygusal fonksiyonelliğini olumsuz etkilemesiyle karakterize edilir. Bu bağımlılık tipi; toplumsal medya, çevrim içi oyunlar, görüntü platformları ve iletileşme uygulamaları üzere çeşitli dijital ortamlar üzerinden gelişebilir.
Ergenlerde bu bağımlılık çoklukla aşağıdaki özelliklerle kendini gösterir:
- Dijital araçlardan uzak kalındığında huzursuzluk, öfke yahut boşluk hissi
- Uyku nizamında bozulmalar
- Akademik performansta düşüş
- Yüz yüze bağlantılarda azalma
- Aile ile çatışma seviyesinde artış
Ergen beyninde prefrontal korteks şimdi tam olgunlaşmamıştır. Buna rağmen dopaminle bağlantılı ödül sistemi erken gelişir. Bu dengesizlik, kısa vadeli haz arayışlarını ve dürtüsel davranışları artırır. Dijital içeriklerin daima yeni uyaranlar sunması, bu gelişimsel hassasiyeti istismar eder niteliktedir.
Ergenler bu periyotta toplumsal kabul ve onay arayışındadır. Toplumsal medya platformlarında “beğeni”, “yorum” ve “takipçi” üzere göstergeler, benlik bedelini dijital ölçütlere indirgemeye neden olabilir.
Ebeveynlerin kendi dijital kullanım alışkanlıkları, çocuklar için bir model oluşturur. Aile içi irtibat eksikliği, ergenin dijital ortamlarda duygusal doyum aramasına yol açabilir.
COVID-19 pandemisiyle birlikte uzaktan eğitim, çevrim içi toplumsallaşma ve dijital içeriklere artan yönelim, dijital hayat biçiminin kalıcılaşmasına neden olmuştur.
Sürekli çevrim içi olma muhtaçlığı, “kaçırma korkusu” (FOMO) ve toplumsal kıyaslamalar, depresif duygulanım ve anksiyete belirtilerini tetikleyebilir. Ayrıyeten siber zorbalık, dijital ortamda yaşanan toplumsal dışlanmalar da ruhsal düzgün oluşu olumsuz etkileyebilir.
Dijital ortamlar, ergenlerin hislerini tabir etme ve düzenleme hünerlerini gereğince geliştirmelerine müsaade vermez. Olumsuz hislerle baş etmek yerine, dijital içeriğe kaçış eğilimi gelişebilir. Dijital bağımlılıklar, ileriki yaşlarda diğer bağımlılık cinslerine (madde, alışveriş, kumar vb.) geçiş riskini artırabilir. Bilhassa dürtü denetim zahmeti yaşayan ergenlerde bu geçiş daha besbelli olabilir.
Ergenlere ve ailelerine dijital bağımlılık konusunda şuur kazandırmak, birinci ve en tesirli müdahale basamağıdır. Bilhassa ebeveynlere dijital sınırlama koyma ve örnek olma marifetleri kazandırılmalıdır. Dijital kullanıma yönelik fonksiyonsuz kanıların fark edilmesi ve alternatif davranışlarla değiştirilmesi, dijital bağımlılık davranışını azaltmada tesirli olabilir. Ergenlerin gün içerisinde fizikî, toplumsal ve yaratıcı faaliyetlere yönelmesi sağlanmalı; böylelikle dijital içeriklere olan bağımlı yönelim dengelenmelidir. Okullarda uygulanacak dijital okuryazarlık, medya bilinçlendirme ve akran takviye programları, kollayıcı ruh sıhhati hizmetlerinin değerli bir modülüdür.
Dijital bağımlılık, ergenlerin ruh sıhhati açısından giderek kıymet kazanan bir risk alanıdır. Bu bağımlılık tipi yalnızca ferdi değil, ailesel ve toplumsal dinamiklerle de bağlantılıdır. Hasebiyle müdahale yaklaşımlarının çok boyutlu ve bütüncül olması gereklidir. Ruh sıhhati uzmanlarının ergenlerle çalışırken dijital dünyayı anlamaları, bu dünyanın sunduğu risk ve fırsatları birlikte değerlendirmeleri kıymetlidir. Ergenlerin dijital ömürle sağlıklı bir alaka kurmaları, ruhsal gelişimlerini desteklemek açısından hayati bir kıymete sahiptir.
Uzm.Klnik Psk. Damla Kankaya Sünteroğlu
Psk.Yaren Hilal Ergül
