Plan yapmak, olabilecekleri evvelce düşünmek, riskleri hesaplamak ve hazırlıklı olmak birden fazla vakit fonksiyoneldir. Fakat denetim etme gereksinimi hayatın doğal akışını bozacak, kişiyi daima tetikte tutacak ve zihinsel olarak yoracak seviyeye geldiğinde artık kollayıcı olmaktan çok yıpratıcı hâle gelebilir.
Bazı beşerler için denetim etmek sadece tertipli olmak ya da sorumluluk almak değildir. Denetim etmek, telaşla baş etmenin bir yolu hâline gelir. Kişi meçhullükten, yanılgı yapmaktan, hayal kırıklığı yaşamaktan ya da makus bir şey olmasından korktuğu için her ihtimali düşünmeye çalışır. Ancak hayatın her alanını denetim etmeye çalışmak, birden fazla vakit korkuyu azaltmak yerine daha da artırır.
Kontrol Gereksinimi Nereden Gelir?
Kontrol gereksiniminin temelinde birden fazla vakit inanç arayışı vardır. Kişi içten içe “Eğer her şeyi evvelden bilirsem, makus bir şey yaşamam”, “Hazırlıklı olursam incinmem”, “Her şeyi yönetirsem inançta kalırım” üzere niyetler taşıyabilir.
Bu muhtaçlık bazen çocukluk tecrübeleriyle kontaklı olabilir. Öngörülemez, eleştirel, korkulu ya da duygusal olarak inançsız bir ortamda büyüyen çocuk, vakitle kendini korumak için etrafını daha fazla denetim etmeye çalışabilir. Zira belirsizlik onun için huzursuzluk değil, tehdit manasına gelmiş olabilir.
Bazı şahıslarda ise denetim muhtaçlığı mükemmeliyetçilikle birlikte görülür. Yanılgı yapmamak, eksik görünmemek, eleştirilmemek ya da yetersiz hissetmemek için her şeyin muhakkak bir tertip içinde ilerlemesi beklenir. Ancak insan hayatı her vakit planlandığı üzere ilerlemez. İşte bu noktada kişi ağır korku, öfke, hayal kırıklığı ya da tükenmişlik yaşayabilir.
Kontrol Ettikçe Neden Daha Çok Kaygılanırız?
Kaygı birden fazla vakit şahsa “Bir şey yapmalısın” iletisi verir. Kişi de bu bildirisi susturmak için denetim etmeye başlar. Daima denetim eder, tekrar tekrar düşünür, ihtimalleri hesaplar, etrafındaki insanların davranışlarını tahlil eder. Kısa vadeli olarak rahatlar. Fakat bu rahatlama kalıcı olmaz.
Çünkü zihin şunu öğrenir: “Ben lakin denetim edersem inançtayım.” Böylelikle kişi her yeni belirsizlikte daha fazla denetim etmeye gereksinim duyar. Bu döngü vakitle kişinin zihinsel gücünü tüketir.
Örneğin bir kişi alakada partnerinin bildiri saatlerini, ses tonunu, toplumsal medya hareketlerini daima takip ediyorsa aslında birçok vakit inanç arıyordur. Ancak bu takip davranışı itimadı artırmak yerine zihni daha fazla kuşkuya açabilir. Emsal biçimde sıhhatle ilgili daima araştırma yapan biri, kısa müddetli rahatlama yaşasa bile vakitle bedensel belirtilere karşı daha hassas hâle gelebilir.
Kontrol davranışı birçok vakit korkuyu besleyen bir alışkanlığa dönüşür.
Kontrol Edemediğimiz Şeyler
İnsanı en çok zorlayan gerçeklerden biri, hayatın tamamının denetim edilemez olmasıdır.
Başkalarının ne düşüneceğini, ne hissedeceğini, nasıl davranacağını, gelecekte tam olarak ne olacağını ya da her kararın sonucunu kesin formda bilemeyiz.
Bu gerçek birinci bakışta korkutucu gelebilir. Lakin birebir vakitte özgürleştiricidir. Zira kişi denetim edemediği şeylerle savaşmayı bıraktığında gücünü hakikaten etkileyebileceği alanlara yöneltebilir.
Kontrol edemediğimiz şeyler ortasında oburlarının hisleri, geçmişte yaşananlar, geleceğin tüm detayları, diğer insanların seçimleri ve hayatın doğal belirsizlikleri vardır. Denetim edebileceğimiz alanlar ise kendi reaksiyonlarımız, sonlarımız, kararlarımız, gereksinimlerimizi söz etme biçimimiz ve kendimize nasıl yaklaştığımızdır.
Psikolojik düzgünleşme birçok vakit bu ayrımı fark etmekle başlar.
Belirsizliğe Tahammül Etmek
Belirsizlik hayatın kaçınılmaz bir kesimidir. Fakat korkulu zihin meçhullüğü birden fazla vakit tehlike üzere algılar. Bu nedenle kişi katılık arar. “Kesin yeterli olacak mı?”, “Kesin beni seviyor mu?”, “Kesin hasta değil miyim?”, “Kesin yanlışsız karar mı?” üzere sorular zihni meşgul eder.
Oysa hayatta birden fazla vakit kesin yanıtlar yoktur. Bu yüzden maksat meçhullüğü büsbütün ortadan kaldırmak değil, belirsizlikle kalabilme marifetini geliştirmektir.
Kişi kendine şu soruları sorabilir:
“Şu an sahiden denetim edebileceğim şey ne?”
“Bu fikir bana tahlil mü getiriyor, yoksa tasamı mı büyütüyor?”
“En makus ihtimali düşünmek beni nitekim hazırlıyor mu, yoksa yoruyor mu?”
“Bu mevzuda yüzde yüz emin olmak zorunda mıyım?”
“Şu an kendimi inançta hissetmek için neye gereksinimim var?”
Bu sorular denetim döngüsünü fark etmeye yardımcı olabilir.
Kontrol Yerine İnanç İnşa Etmek
Kontrol gereksiniminin azalması, kişinin umursamaz ya da sorumsuz olması manasına gelmez. Tam bilakis, sağlıklı denetim ile çok denetim ortasındaki farkı öğrenmek gerekir. Sağlıklı denetim; plan yapmak, sorumluluk almak ve tedbir almaktır. Çok denetim ise her ihtimali yönetmeye çalışmak, daima tetikte olmak ve belirsizliğe hiç alan bırakmamaktır.
İyileşme sürecinde kişi şunu öğrenir: “Her şeyi denetim etmeden de inançta kalabilirim.” Bu kolay bir öğrenme değildir. Zira denetim, uzun vakittir kişinin kendini müdafaa usulü olmuş olabilir. Lakin vakitle kişi kendi dayanıklılığına, sorun çözme maharetlerine ve hisleriyle baş etme kapasitesine güvenmeyi öğrenebilir.
Bazen hayatı denetim etmek yerine, hayatın içinde kendimizi tutabilmeyi öğrenmemiz gerekir.
Sonuç
Her şeyi denetim etmeye çalışmak birden fazla vakit güçlü görünse de altında ağır bir telaş, inançta olma muhtaçlığı ve belirsizliğe tahammül etmekte zorlanma olabilir. Kişi denetim ettikçe rahatlayacağını düşünür; ama vakitle zihni daha yorgun, vücudu daha gergin ve bağlantıları daha zorlayıcı hâle gelebilir.
Ruhsal güzelleşme, her şeyi denetim etmekten vazgeçmek değil; neyi denetim edebileceğimizi, neyi kabul etmemiz gerektiğini ayırt edebilmektir. Zira insan her sonucu yönetemez. Ancak kendi iç dünyasına nasıl yaklaşacağını, tasasıyla nasıl temas edeceğini ve belirsizlik içinde kendini nasıl destekleyeceğini öğrenebilir.
Bazen en büyük inanç, hayatı büsbütün denetim etmekte değil; denetim edemediğimiz anlarda da kendimize eşlik edebileceğimizi fark etmektedir.
Psikolog Beyza Çoban
