Sevlen br kşnn kaybı, breyler açısından epey zorlayıcı ve ağır, acı verc br deneym olarak değerlendrlmektedr. Yas kavramını, bu kaybın akabinde yaşanması gereken doğal ve kaçınılmaz br süreç olarak tanımlarız. Bu süreç çersnde breylern kaybı nkâr etmes, duygusal dalgalanmalar yaşaması ve şlevsellklernde bozulmalar görülmes olağan br durumdur. Bununla brlkte, yasın çocuklarda şleyş yetşknlerden çok daha farklıdır. Çocuklar gelşmsel olarak dünyayı anlamlandırmaya çalıştıkları bu devirde vefat, ayrılık ya da kayıp gb olguları kavramaları daha uzun vakit alablmektedr. Hasebiyle çocukların yas sürec; gelşm özellkler, yaş seviyeler ve çnde bulundukları çevresel şartlar doğrultusunda şekllenmektedr. Çocukların yas sürecn anlamak, onların duygusal y oluşlarını desteklemek ve bu sürec sağlıklı br bçmde atlatmalarına katkıda bulunmak açısından krtk br ehemmiyete sahptr. Çocuklarda yas sürec, gelşmsel periyotlara nazaran belrgn farklılıklar gösterr ve bu farklılıkların hakikat şeklde anlaşılması, çocuğun pskososyal ahengini desteklemede büyük kıymet taşır. Yas, sırf byolojk kayıplar karşısında değl, çocukların hayatındak bağlanma fgürlernn değşm yahut yokluğu durumunda da tetkleneblr; özellkle vefat olgusu, çocuğun gelşmsel kapastesyle direkt lşkldr. Bebeklk dönemnde (0–3 yaş) çocukların vefat kavramına dar blşsel br şemaları bulunmaz; bu nedenle mevtin ger dönülmezlğn kavrayamazlar. Yne de, bu dönemdek çocuklar bakım veren fgürün yokluğunu ve çevresel değşmler ağır bçmde hssederler. Özellkle bakım verenn kaybı ya da duygusal olarak ulaşılmaz hale gelmes, bebeğn güvenlk algısında sarsılmaya yol açar. Bağlanma kuramcılarından John Bowlby’e nazaran bebeklerde mevt kavramının gelşm, yaklaşık 10–18. aylar ortasında obje sürekllğnn oluşmasıyla başlamaktadır. Bu devirde bebekler, kaybolan nesney zhnlernde tutablme kapastesne ulaşırlar. Münasebetiyle erken periyotta yaşanan ayrılıklar ya da kayıplar, bebeklern güvenlk duygusu ve bağlanma lşkler üzernde öneml etkler yaratablmektedr. Okul önces periyotta (3–6 yaş) çocuklar, mevtin geçc br olgu olduğunu düşünürler. Bu dönemdek blşsel şleyş, Paget’nn ön-şlem dönemne denk geldğnden, çocuklar somut fikre dayalıdır ve soyut kavramları anlamakta zorlanırlar. Münasebetiyle mevt “uykuya dalmak” ya da “uzun br yolculuk” gb geçc durumlarla karıştırılablr.Bu devirde ağır suçluluk hisleri da görüleblr; çocuklar, yaşanan kaybın kend davranışlarından kaynaklandığını düşünüp kendlern suçlamaya başlayablrler. İlkokul periyot (6–9 yaş) çocukları se vefatın ger dönüşsüzlüğünü kavramaya başlar;fakat bu olgunun ömrün üniversal ve kaçınılmaz br kesimi olduğunu tam manasıyla çselleştremezler. Paget’n blşsel gelşm teorsne nazaran bu yaş kümesi somutşlemler dönemndedr; mantıksal ve neden-sonuç lşklern anlamaya başlarlar, fakat soyut ve kozmik kavramları somut örnekler olmadan tam olarak kavrayamazlar. Bu nedenle, mevt ve kayıp mevzularında sorular sorablr, yanlış çıkarımlarda bulunablr yahut tasalarını somut yollarla fade etmeye çalışablrler.Bu periyotta, çocuklarda ağır tasalar gelşeblr. Uykuya dalmada zorluk, kabuslar ya da bakım verenden ayrılmaya yönelk ağır dertler bu dönemn karakterstk belrtler ortasındadır. Geç çocukluk periyot (9–12 yaş) le brlkte vefat, yetşknlere benzeri br şeklde kavranmaya başlanır. Bu yaş grubundak çocuklar mevtin kozmik, ger döndürülemez ve byolojk br gerçeklk olduğunu blrler. Lakin bu kavrayış, duygusal olarak daha ağır öke, syan ya da adalet arayışı doğurablr. Erkson’un pskososyal gelşm kuramına nazaran bu periyotta çocuklar, çalışkanlık vs. aşağılık duygusu evresndedr ve muvaffakiyet, denetim ve adalet kavramlarına büyük kıymet verrler. Bu nedenle kaybı, ömrün doğal br modülü olarak değl, çoğunlukla haksızlık yahut adaletszlk olarak algılarlar ve ökelern çevrelerne yansıtma eğlm göstereblrler. Ökelern çevresne yansıtmaya çok daha meyll olurlar. Ergenlk dönemnde mevt sadece byolojk br son olarak değl, birebir vakitte varoluşsal ve felsef br problem olarak sorgulanmaya başlanır. Ergenler, soyut düşünme kapastelernn gelşmesyle brlkte mevtin manası üzerne daha dern sorgulamalar yaparlar. Bu tıp sorgulamalar, Erkson’un pskososyal gelşm kuramında belrtldğ gb kmlk gelşm sürecyle direkt irtibatlıdır; ergenler, kayıp deneymlern yaşarken hem kend değerlern hem de hayatın manasını yenden değerlendrme eğlmne grerler. Bu sorgulamalar, onların kmlk gelşmyle de direkt şeklendrr. Yas sürecnde ergenler ağır duygusal dalgalanmalar, çe kapanma, toplumsal zolasyon, rskl davranışlara yönelme (madde kullanımı,tehlkel aktvteler) ya da hayata karşı ağır syan göstereblrler. Wllam Worden ve Yasın Vazifeler Wllam Worden (2009), yas sürecn breyn pasf br şeklde vakitle yleşmesn bekleyen br süreç yerne,tamamlanması gereken aktf vazifeler çerçevesnde ele alır. Worden’a nazaran yas, breyn kaybın gerçeklğn kabul etmes, kaybın yaraığı duygusal acıyı hssetmes, ölen kş olmadan hayatını yenden düzenlemes ve ölen kşyle kurduğu duygusal bağı sürdürerek hayatına devam etmes süreçlern çerr. Bu dört misyon, yasın sağlıklı br şeklde şleneblmes çn gerekl olan pskolojk adımlarıtemsl eder ve her breyde yaş ve gelşm düzeyne bağlı olarak farklı bçmlerde ortaya çıkablr. Çocuklar bağlamında Worden, yas görevlernn gelşmsel kapasteye nazaran uyarlanması gerektğnn önemn vurgular. Yasın çocuk tarafından aktf olarak şlenmedğtakdrde lerleyen vakitlerde anksyete, depresyon vb pskopatalojk durum gelşeblr. Çocuklarda yas sürecnn yönetm, gelşmsel özellkler, bağlanma lşkler ve breysel farklılıklar göz önünde bulundurularak çok boyutlu br yaklaşımla ele alınmalıdır. Çocuğa kayıpla lgl blg verrken açık, anlaşılır ve gelşmsel seviyeye uygun br dl kullanmak krtk önemdedr; belrsz yahut yanlış metaforlar çocuğun telaşını artırablr ve yasın patolojk br seyr zlemesne yol açablr. Paget’nn blşsel gelşm kuramına nazaran, çocuğun yaşına uygun açıklamalar yapmak, onların mevt kavramını anlamlandırmasını kolaylaştırır. Tıpkı vakitte Bowlby’nn bağlanma kuramı, güvenl bağlanmanın yas sürecnde çocuğun duygusal regülasyonunu nasıl destekledğn açıklar. Güvenl bağlanmaya sahp çocuklar, kayıp karşısında hislerini fade etmekte ve takviye aramakta daha esnek davranablrler. Aslında yapılması gereken tek şey çocuğun hislerini fade etmesne alan tanımak ve sorularına sabırla cevap vermek, yasın doğal br süreç olarak deneymlenmes çn ona dayanak olmaktır. KAYNAKÇA : Çolak, G. V., & Hocaoğlu, Ç. (2021). Kayıp ve Yas: Br Gözden Geçrme. Kıbrıs Türk Pskyatr Ve Pskoloj Dergs, 3(1), 56-62. hps://do.org/10.35365/ctjpp.21.1.07 Sarman, A., Tuncay, S., & Sarman, E. (2021). Çocukta Vefat Kavramı, Ölümcül Hastalığı Olan Çocuklara ve Alesne Yaklaşım. Sıhhat Blmler Ünverstes Hemşrelk Dergs, 3(1), 37-44. hps://do.org/10.48071/sbuhemsrelk.876765 (2021) Yas ve Çocuk: Ebeveynn/ Br Yakınını Kaybeden Çocuklara ve Gerde Kalan Yetşknlere Yardım ve Önerler. İstanbul, Çzg Ktapev. Yıldız-Önal, Y. & Köseoğlu, S. A. (2021). Pskolojk danışmanların yas danışmanlığına lşkn değerlendrmeler. Bolu Abantİzzet Baysal Ünverstes Eğtm Fakültes Dergs, 21(2), 592-604. hps://dx.do.org/10.17240/abuefd.2021.21.62826-786793 592 M
Kaynak : Doktor Sitesi
