Ailedeki Gözetici Etkenler Ölçeği Türkçe Formunun Geçerlik ve Güvenirliği

Abstract The aim of the current study is to investigate the psychometric properties of the Turkish version of Inventory of Family Protective Factors (IFPF). The sample is composed of 386 participants between the ages of 18 to 76. In addition to IFPF, a socio-demographic information form was also used to collect veri; and ‘Family Structure Assessment Device’ (FSAD) was used to investigate the criterion validity. The factor analysis conducted to determine the construct validity of IFPF was resulted in 3 factors, namely “Adaptive Appraisal and Compensating Experiences”, “Social Support”, and “Fewer Stressors”. A signifi cant positive relationship was found between IFPF and FSAD scores. According to the reliability analysis, Cronbach alpha internal consistency was found to be .85, split-half reliability was found to be .70, test-retest reliability was found to be .42; the correlations between individual items and the total score were between .17 and .66. The current study provides evidence that the Inventory of Family Protective Factors is a psychometrically sound tool to evaluate the protective factors within the families in Turkish culture. Key words: Family, Strengths Approach, protective factors, resiliency, reliability, validity Yazışma Adresi: Yrd. Doç. Dr. Ilgın Gökler Danışman, Maltepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Psikoloji Kısmı Marmara Eğitim Köyü Maltepe 34857 İstanbul, Türkiye E-posta: gokler@maltepe.edu.tr 40 Türk Psikoloji Yazıları Ruh sıhhati çalışmaları, tarih boyunca, bireylerin ruhsal dayanıklığı ya da güçlü yanları yerine, yüklü olarak problemler, yetersizlikler, patoloji ve bozukluklar üzerine odaklanmıştır (Saleeby, 2006). Ruh sıhhati alanındaki uygulamacılar da, daha çok bireylerdeki sıkıntıları saptamaya ve düzeltmeye yönelmişlerdir (Benard, 2006). Hasebiyle, ruh sıhhati alanında yapılan ölçme ve değerlendirmelerde kullanılmak üzere varolan ölçme araçları da, bu yönelimi yansıtır nitelik taşımıştır (De Jong, Kelly, Berg ve Gonzales, 2002). Lakin, son periyotlarda farklı bir düşünme ve uygulama biçimini beraberinde getiren yeni bir paradigmaya gerçek bir yöneliş kelam hususudur. Bu yeni paradigma, beşerle çalışırken meseleler, bozukluklar ya da eksiklikler yerine, kaynaklar ve yeterlilikler üzerine odaklanmaktadır (Benard, 2006). Güçlü Yanları Temel Alan Yaklaşım (The Strengths Perspective); bireylerin, ailelerin, kümelerin ve toplumların kaynaklarını, bilgilerini, yeterliliklerini, maharetlerini belirleme, harekete geçirme ve bunlara hürmet duyma bakış açısı üzerine kurulmuştur (Saleeby, 2006). Bu bakış açısı, bireylerin kendi tecrübelerini ve yaşantılarını dönüştürebilme potansiyellerine de vurgu yapmakta (Saleeby, 2006), patolojik etiketlemelerden ve tanımlamalardan kaçınmaktadır (Gleason, 2007). Güçlü Yanları Temel Alan Yaklaşım, ailelere yönelik çalışmalar açısından da kıymet kazanmıştır. Ruh sıhhati alanında aile-odaklı uygulamalar yürütebilmek için, bir bütün olarak ailenin ve içindeki her bir üyenin sahip olduğu güçlü yanlara ve kapasiteye inanmak ve hürmet duymak öncelik taşımaktadır. Ailelerin olumlu nitelikleri, hünerleri, kaynaklarına ait bir farkındalıkla hizmetleri planlamak ve uygulamak gerekmektedir (Allen ve Petr, 1996). Son periyotlarda, “aileler, çoklu gerilim kaynakları karşısında bireyleri için olumsuz gelişimsel sonuçları / çıktıları nasıl önleyebilmektedirler?”, “ruh sıhhati çalışanları ailelere bireylerini desteklemek ismine en uygun nasıl yardımcı olabilir?” üzere sorular gündeme gelmektedir. Dayanıklılık (resiliency) alanında yapılan araştırmalar, aile içi esirgeyici etkenleri, gelişimsel takviye kaynaklarını ve imkanları belirleyerek bu sorulara manalı karşılıklar üretmeye başlamıştır (Benard, 2006). Dayanıklılık, insanların etrafın olumlu özelliklerinden yararlanabilme, gerilimle başaçıkmada olumlu yansılar üretebilme ve muvaffakiyetle ahenk sağlayabilme hünerlerini içeren bir ruhsal yapı olarak tanımlanmaktadır (Gleason, 2007). Ailenin dayanıklığı (family resiliency) ise, ailelerin hayatın getirdiği zorlukları karşılamada kendilerine yardımcı olacak güçlü yanlar geliştirip, bunları harekete geçirebilme marifeti olarak tanımlanabilir (McCoy, 1995). Bu marifet, ailenin bir kriz durumunun akabinde tekrar eski fonksiyonellik seviyesine geri dönebilmesi açısından epeyce değerlidir (Gönen ve Purutçuoğlu, 2009; Matthews, 2000; McCoy, 1995). Aile ömür döngüsü içinde karşılaşılan gerilim kaynakları, gelişimsel geçişler ve gerginlikler aile hayatının doğal ve iddia edilen yanları olarak görülür. Sağlam aileler, hem bir bütün olarak ailenin hem de tek tek üyelerinin gelişimini ve büyümesini sağlamak, geçiş ve değişim evrelerine ahengi kolaylaştırmak üzere sahip oldukları kaynakları kullanarak sistemi korurlar (McCubbin ve McCubbin, 1988). Dayanıklığı oluşturan temel bileşenlerden biri gözetici etkenlerdir (McCubbin ve McCubbin, 1993). Risk içeren davranışların tesirini azaltan, bireyleri ziyan verici davranışlar içine girmekten uzak tutan ya da daha olumlu davranışlara yönelme olasılıklarını arttıran her türlü etken, gözetici etken olarak tanımlanmaktadır (Spooner, Hall ve Lynskey 2001). Kültürlerarası çalışmalardan elde edilen sonuçlar, pek çok ruhsal, toplumsal ve davranışsal etkenin, hem çocukluk ve ergenlik, hem de yetişkinlik periyodunda esirgeyici role sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Hami etkenler, aile ve toplumda varolan ve çoklu gerilim kaynakları ya da riskler karşısında, bireyi ziyanlı olabilecek hayat stilleri ve davranışlardan koruyan ve sağlıklı gelişimini destekleyen dayanak kaynaklarını ve imkanları içerir (Benard, 2006). Risk ve dayanıklılığa ait kuramsal çerçevenin çizilmesi açısından değerli katkılar sağlayan Ekolojik Yaklaşım’a nazaran kollayıcı etkenler, bireyin içinde yer aldığı etrafın farklı katmanlarında yer alabilir (Anthony, Alter ve Jenson, 2009). Aile, bireyi çevreleyen birincil katmanda yer almakta ve aileye ilişkin özellikler bireyi direkt etkilemektedir (Greenberg, Domitrovich ve Bumbarger, 2001; Sheridan, Warnes, Cowan, Schemm ve Clarke, 2004). Aile içi esirgeyici etkenler, ailenin güçlü yanlarını daima olarak geliştirmesi yoluyla, aile bireylerinin bir değişim, zorluk ya da çatışma karşısında hazırlıklı olabilmeleri ile alakalıdır. Hami etkenler ailelere, esneklik ve ahenk gücü getirir (Mathews, 2000). Bütün bu nedenlerle, aile içi kollayıcı etkenlerin araştırılması büyük ehemmiyet taşımaktadır. Bu görüşe paralel olarak son devirlerde, bireyleri ve aileleri değerlendirmeye yönelik ölçme araçlarının geliştirilmesi ve kullanımında, güçlü-yanlara odaklanma ve aile içindeki esirgeyici etkenleri ortaya çıkarma uğraşı kendini göstermektedir (Arthur, Hawkins, Pollard, Catalano ve Baglioni Jr., 2002; De Jong, Kelly, Berg ve Gonzales, 2002; Tedeschi ve Kilmer, 2005). Bu alanda çeşitli psikometrik ölçme araçları geliştirilmiştir. Early (2001), aileleri, Güçlü Yanları Temel Alan Yaklaşım bağlamında kıymetlendiren ölçme araçlarının geniş bir gözden geçirmesini sunmaktadır. Son yıllarda geliştirilmiş kıymetli bir araç da, Ailedeki Hami Etkenler Ölçeği’dir (Gardner, Huber, Steiner, Vazguez ve Savage, 2008). Bu çalışmanın hedefi, Ailedeki Gözetici Etkenler Ölçeği’nin Türkiye’de kullanımını sınamaktır. Araştırmanın bu genel emele hizmet eden 3 maksadı bulunmak- Ailedeki Hami Etkenler Ölçeği 41 tadır: (1) Ölçeğin faktör yapısını ortaya koymak, (2) Türkiye’deki ailelerde kullanmak üzere geçerliğini destekleyen datalar sunmak (3) Güvenirliğine ait delil sağlamak. Yol Örneklem Araştırmaya 249’u bayan, 137’ü erkek olmak üzere 18-76 yaşları ortasında (Ort. = 30.51) toplam 386 kişi katılmıştır. Örneklem, rastlantısal metotla oluşturulmuştur. Ulaşılan ve bilgilendirilmiş onam formundaki açıklamaları okuduktan sonra katılmayı kabul eden 18 yaş ve üzerindeki, okuma yazması olan ve öz-bildirim ölçeklerini doldurmasına mani bir durumu bulunmayan bireyler örneklem içine alınmıştır. İştirakçiler, İstanbul vilayetinde yaşayan üniversite öğrencileri ve aileleri, devlete bağlı ya da özel kurumlarda çalışan şahıslar ve aileleri ve çeşitli mahallelerde yapılan konut ziyaretlerinde konutlarında bulunan aile bireylerinden oluşmaktadır. Örneklemin betimsel özelliklerine ait bilgiler Tablo 1‘de detaylı olarak sunulmaktadır. Bilgi Toplama Araçları Bu araştırmada data toplamak için oluşturulan batarya, Sosyo-Demografi k Bilgi Formu, Ailedeki Kollayıcı Etkenler Ölçeği (AKE) ve Aile Yapısını Kıymetlendirme Aracı’ndan (AYDA) oluşmaktadır. Sosyo-Demografi k Bilgi Formu. Araştırmanın gayesine uygun olarak geliştirilmiş olan Sosyo-Demografi k Bilgi Formu’nda yaş, cinsiyet, uygar durum, eğitim durumu, gelir seviyesi, iş durumu, bugüne kadar en uzun müddet yaşanılan yerleşim yeri, hanede bulunan kişi sayısı ve kişinin ailedeki rolü ile ilgili sorular bulunmaktadır.. Ailedeki Kollayıcı Etkenler Ölçeği (AKE). Özgün ismi “The Inventory of Family Protective Factors” olan ölçek, Gardner, Huber, Steiner, Vazguez ve Savage (2008) tarafından geliştirilmiştir. Ailedeki esirgeyici etkenleri ölçmek emeliyle geliştirilen ölçek, öz-bildirime dayanmaktadır. AKE, 16 unsurdan oluşmakta ve “(1) Benim aileme hiç uymuyor”, “(2) Benim aileme çok az uyuyor”, “(3) Benim aileme biraz uyuyor”, “(4) Benim aileme epey uyuyor”, “(5) Benim aileme büsbütün uyuyor” formunda 5’li likert tipi ölçek üzerinden yanıtlanmaktadır. Ölçeğin 3. unsuru aykırı kodlama gerektirmektedir. Ölçekten alınabilecek puanlar 16-80 ortasında değişmektedir. Ölçekten alınan yüksek puan, yanıtlayan kişinin kendi ailesindeki kollayıcı etkenleri yüksek seviyede algıladığına işaret etmektedir. Ölçek, “stres faktörlerinin azlığı” (1. – 4. maddeler), “uyuma yönelik değerlendirme” (5-8. maddeler), “sosyal destek” (9. – 12. maddeler) ve “telafi edici yaşantılar” (13-16. maddeler) olmak üzere 4 faktöre ayrılmaktadır. Yaş aralığı 18-76 Yaş ortalaması 30.51 % Cinsiyet Bayan 64.5 Erkek 35.5 Eğitim Durumu Üniversite ve üzeri 54.4 Lise mezunu 24.6 Ortaokul mezunu 17.8 İlkokul mezunu 12.7 Yalnızca okur muharrir 10.5 Uygar durum Bekar 52.5 Evli 44.9 Boşanmışdul 11.6 Başka 11.1 Gelir seviyesi Orta 72.8 Düşük 16.1 Yüksek 11.1 İş Durumu Öğrenci 33.2 Öbür 16.9 Mesken hanımı 15.6 Emekçi 15.6 Özgür meslek 19.1 Memur 17.1 Emekli 12.6 En Uzun Müddet Yaşadığı Yer Metropol 62.2 Vilayet 23.6 İlçe 11.1 Köy 12.3 Kasaba 10.8 Aile İçindeki Rolü Çocuk 50.3 Anne 17.9 Baba 28.5 Öbür 12.8 Büyükbaba 10.3 Büyükanne 10.3 Tablo 1. İştirakçilerin Sosyo-Demografi k Özelliklerine Ait Sayısal Kıymetler (n = 386) 42 Türk Psikoloji Yazıları Süreç AKE’nin özgün formunu geliştiren müelliflere ulaşılarak, ölçeğin Türkçe’ye uyarlanabilmesi için gerekli müsaade alınmıştır. Özgün formda İngilizce olarak yer alan ölçek hususları klinik psikolog olan araştırmacı tarafından Türkçe’ye çevrilmiş ve ikisi klinik psikolog, biri sosyal psikolog olan hakemler tarafından kıymetlendirilerek son halini almıştır. Ölçekte yer alan tabirlerin anlaşılırlığını sınamak açısından, ölçek asıl uygulamadan evvel küçük bir kümeye verilerek geribildirim alınmıştır. Araştırmada yer alan aile bireyleri rastlantısal örnekleme yoluyla belirlenmiştir. Örneklem kümesine ulaşmak için İstanbul’daki vakıf ve devlet üniversitelerine, özel ve devlete bağlı kurumlara, işyerlerine gidilmiş ve Anadolu yakasındaki çeşitli semtlerde konut ziyaretleri yapılmıştır. Ulaşılan bireylere, araştırmanın hedefini ve kıymetini anlatan bir Bilgilendirilmiş Onam Formu verilmiştir. Ayrıyeten uygulama hakkında sözel olarak da bilgi aktarılmıştır. Katılmaya istekli olan aile bireylerinden imza yoluyla müsaadeleri istenmiştir. Test tekrar-test güvenilirliği tahlili yapılabilmesi için iştirakçilerin isimlerini yazmaları istenmiş; lakin bilgilerin saklı tutulacağı ve isterlerse bir rumuz kullanabilecekleri bildirilmiştir. Örneklemdeki üniversite öğrencilerinin bir kısmına sınıfl arda toplu olarak anket uygulanırken, bir kısmına da tek tek uygulama yapılmıştır. Örneklemde yer alan öbür bireylere ise konut ve iş yerlerine gidilerek anket uygulanmıştır. Bir küme iştirakçiye da, halka yönelik düzenlenmiş olan bir Aile Okulu programı sırasında ulaşılmıştır. Katılmayı kabul eden şahıslara ölçekler verilmiş, kabul edenlerin ölçekleri ailelerindeki başka bireylere de vermeleri istenmiş ve ölçekler en fazla üç gün içinde geri alınmıştır. Araştırmaya katılanlara anketleri, öteki aile bireyleri ile biraraya gelerek değil, ferdi olarak yanıtlamaları gerekliliği hatırlatılmıştır. Anket uygulamalarında sıra tesirini denetim etmek için anketlerdeki AYDA ve AKE ölçeklerinin yerleri değiştirilerek, farklı sıralarda verilmiştir. Bulgular Geçerliğe Ait Bulgular Ölçeğin geçerliğini belirlemek üzere, hem faktör yapısına hem de ölçüt geçerliğine bakılmıştır. Ölçeğin Faktör Yapısı. AKE’nin yapı geçerliğini sınamak maksadıyla, ölçeğin faktör yapısı, varimax döndürmenin kullanıldığı temel bileşenler tahlili yoluyla incelenmiştir. Rastgele bir faktör sayısı belirlemeksizin yapılan birinci tahlil, varyansın % 58.48’ini açıklayan 3 faktör ile sonuçlanmıştır. Faktörler altında yer alacak olan unsurların belirlenmesinde faktör yükünün .35 ya da üzeri olması ölçüt alınmıştır. Tahlil sonuçlarına bakıldığında, tüm unsurların faktör yüklerinin .35’in üzerinde olduğu görülmekte- “Stres Faktörlerinin Azlığı” alt-ölçeği, ailenin sıhhat, maddi durum, arkadaş / akraba münasebetleri ve iş/okul açısından gerilim yaratan şartlara kıyasla, olumlu yaşantıları ne seviyede deneyimlediğini ölçmektedir. “Uyuma Yönelik Değerlendirme” alt-ölçeği, ailenin, öz-güvenli, optimist, yaratıcı, maharetli ve kendine kâfi olma ile bağlı inaçlarını/değerlendirmelerini ve kriz durumlarına yaklaşırken, ahenklerini kolaylaştıracak bu tıp değerlendirmeleri ne seviyede yaptıklarını ölçmektedir. “Sosyal Destek” alt-ölçeği, ailenin, kendilerine dayanak veren, onları önemseyen, onlarla ilgilenen ve güvenebilecekleri şahıslarla alakalarının seviyesini ölçmektedir. “Telafi Edici Yaşantılar” alt-ölçeği ile ölçülmek istenen ise, ailenin olumsuz durumlar karşısında ne seviyede denetim sağlayabildiğidir. Yapılan tahliller sonucunda ölçeğin Cronbach Alfa iç fiyatlık katsayısı .77 ile .88 ortasında değişmiştir. Test tekrar-test güvenirliği ise .82 bulunmuştur. Ölçeğin Türkçe formunun uyarlama çalışması için, ölçekte yer alan hususlar araştırmacılar tarafından Türkçe’ye çevrildikten sonra, üç klinik psikolog tarafından özgün form ile karşılaştırılmış ve üzerinde gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Daha sonra tüm teklifler gözönünde bulundurularak ölçeğin Türkçe formuna son hali verilmiştir. Aile Yapısını Kıymetlendirme Aracı (AYDA). AKE’nin ölçüt geçerliğini test etmek emeliyle, iştirakçilere AYDA verilmiştir. Gülerce (1996) tarafından, Türkiye’de aile içi bağlantıları, ailelerin ihtiyaçlarını, ailelerinin yapısını ve ailelerin bütünsel işleyişini kıymetlendirmek hedefiyle geliştirilen ölçek 36 unsurdan oluşmaktadır. AYDA, 12 yaşından büyüklere uygulanabilen bir öz-bildirim ölçeğidir. Karşılıklar, ‘tıpkı bizimki gibi’den, ‘bizimkinin tam tersi’ ucuna giden 5’li Likert tipi ölçek üzerinden yanıtlanmaktadır. AYDA, “iletişim” (1. – 9. hususlardan alınan toplam puan); “birlik” (10. – 18. hususlardan alınan toplam puan), “yönetim” (19. – 26. hususlardan alınan toplam puan), “yetkinlik” (27. – 31. unsurlardan alınan toplam puan), “duygusal bağlam” (32. – 36. unsurlardan alınan toplam puan), “direnç” (6., 10., 11., 33. ve 35. unsurların herbirinden alınan puanların aritmetik ortalamalarının toplamı) ve “doyum” (9., 17., 31., 32. ve 36. unsurların herbirinden alınan puanların aritmetik ortalamalarının toplamı) olmak üzere yedi alt faktöre sahiptir. Yüksek AYDA puanı, aile açısından “iyi” ve “sağlıklı” durumu söz eder (Gülerce, 1996). Ölçeğin test tekrar-test güvenirliği .79 olarak bulunmuştur. İki-yarım test güvenilirliğini veren Stanley korelasyon katsayısı .85 olarak hesaplanmıştır. İçtutarlık göstergesi olan Kuder Richardson-20 katsayısı, toplam puanlar için .70 seviyesinde bulunmuştur. Ölçek yapı geçerliği açısından sınandığında, Aile Ortamı Ölçeği puanları ile ortasındaki korelasyon katsayısı .53 seviyesinde bulunmuştur (Gülerce, 1996). Ailedeki Kollayıcı Etkenler Ölçeği 43 dir. Sekiz unsurdan oluşan birinci faktör varyansın % 27.72’sinden; 4 unsurdan oluşan ikinci faktör varyansın % 18.98’inden ve tekrar 4 unsurdan oluşan üçüncü faktör varyansın % 11.77‘sinden sorumludur. Elde edilen faktör yapısı, özgün form ile karşılaştırıldığında dengeli sonuçlar vermektedir ve hususlar özgün ölçekte olduğu üzere ölçmeyi amaçladığı faktörler altında yer almaktadır. Alt ölçekler sırasıyla “Uyuma Yönelik Kıymetlendirme ve Telafi Edici Yaşantılar” (14., 15., 16., 8., 13., 6., 7., 5. maddeler) “Sosyal Destek” (11., 10., 12., 9. maddeler) ve “Stres Kaynaklarının Azlığı” (2,1, 4,3. maddeler) olarak isimlendirilmiştir. Ölçekteki unsurların faktörlere nazaran dağılımı, faktör yükleri ve faktörlerin Cronbach alfa bedelleri Tablo 2’de; ölçeğin faktörleri ortasındaki korelasyon katsayıları ise Tablo 3’de sunulmaktadır. Ölçüt Geçerliği. AKE’nin ölçüt geçerliğini belirlemek gayesiyle ölçekten elde edilen toplam puanlar ile AYDA’dan elde edilen toplam puanlar ortasındaki ilgiye bakılmıştır. İki ölçekten elde edilen puanlar ortasında müspet tarafta manalı alaka bulunmuştur (r = .53, p < .01). AKE’nin “Uyuma Yönelik Kıymetlendirme ve Telafi Edici Yaşantılar”, “Sosyal Destek” ve “Stres Kaynaklarının Azlığı” alt-ölçeklerinden elde edilen toplam puanlar ile AYDA’dan elde edilen toplam puan ortasında da müspet istikamette manalı münasebetler saptanmıştır (sırasıyla r = .60, p < .01; r = .34, p < .01; r = .11, p < .05). * Zıt kodlama gerektiren unsur **Tüm r pahaları .01 seviyesinde manalıdır. Not. Bileşen 1 = Ahenge Yönelik Kıymetlendirme / Telafi Edici Yaşantılar, Bileşen 2 = Toplumsal Dayanak, Bileşen 3 = Gerilim Kaynaklarının Azlığı Unsurlar Bileşenler r** 123 14. Aile olarak, hayatımızda olup biten pek çok şey üzerinde (hepsi olmasa da) denetim sahibiyiz. .78 .59 15. Aile olarak, hayatta karşılaştığımız önemli gerilim kaynaklarından biri ya da daha ziyadesiyle düzgün bir formda başa çıktık. .77 .53 16. Ailemiz, birkaç defa, olumsuz bir durumdan da olumlu bir şeyler çıkarmayı başarabilmiştir. .73 .62 8. Aile olarak biz başarılı ve gururluyuzdur. .73 .66 13. Aile olarak, meselelerimizi (hepsini olmasa da) kendimiz çözebiliriz. .72 .62 6. Bizim ailemiz, yaratıcı, maharetli ve kendine yeten bir ailedir. .68 .62 7. Birçok insan, bizim ailemizi cana yakın bulur ve bizle birlikte olmaktan hoşlanır. .67 .58 5. Aile olarak biz, birçok durumda optimist davranırız ve olumlu şeylere odaklanırız .67 .62 11. Aile olarak, ömürde güvenebileceğimiz en az bir kişi vardır. 22.89 .63 10. Aile olarak, hayatımızda, bizi önemseyen ve bizimle ilgilenen en az bir kişi vardır. 22.88 .62 12. Ailemizle ilgilenen en az bir kişi vardır. 22.82 .62 9. Ailemizin, bize dayanak sağlayabilecek en az bir şahısla düzgün münasebetleri vardır. 22.78 .65 2. Ailemizde, son 3 ay içinde, maddi durumumuzla ilgili olarak, meselelerden çok olumlu şeyler yaşandı. 22.71 .55 1. Ailemizde, son 3 ay içinde, sıhhatle ilgili olarak, problemlerden çok olumlu şeyler yaşandı. 22.70 .42 4. Ailemizde, son 3 ay içinde, okul ve iş hayatıyla ilgili olarak, problemlerden çok olumlu şeyler yaşandı. 22.69 .48 3. Ailemizde, son 3 ay içinde, arkadaşlarımız / ahbaplarımızla ilgili olarak, olumlu şeylerden çok problemler yaşandı. * 22.47 .17 Açıklanan Varyans (%) 27.72 18.98 11.77 Toplam Varyans (%) 27.62 46.70 58.48 Cronbach α 22.88 22.89 22.58 Tablo 2. AKE’nin Faktör Yapısı ve Hususların Toplam Puanla Korelasyonları (r) 44 Türk Psikoloji Yazıları Güvenirliğe Ait Bulgular Ölçeğin güvenirliğine ait bilgi, Cronbach Alfa iç fiyatlık katsayısı, iki yarım güvenirliği, madde-test korelasyonu ve test tekrar-test güvenirliği tahlilleri ile elde edilmiştir. Cronbach Alfa Güvenirlik Katsayısı. Yapılan iç fiyatlık tahlili sonucunda, 386 iştirakçiden tüm örneklem için elde edilen Cronbach Alfa iç fiyatlık katsayısı .85 olarak bulunmuştur. Ölçeğin alt-faktörleri için elde edilen iç fiyatlık katsayıları da, “Uyuma Yönelik Kıymetlendirme ve Telafi Edici Yaşantılar”, “Sosyal Destek” ve “Stres Kaynaklarının Azlığı” alt boyutları için sırasıyla .88, .89 ve .58 olarak hesaplanmıştır. İki Yarım Güvenirliği. Ölçeğin iki-yarım güvenirliği (Guttman) .70 olarak belirlenmiştir (8 husustan oluşan birinci yarım için = .71; 8 unsurdan oluşan ikinci yarım için = .84). Unsur Toplam Güvenirliği. Ölçeğin her bir unsurunun toplam puanla korelasyonunu hesaplamak gayesiyle yapılan madde-test korelasyonu sonucunda, hususların toplam puanla alakasının .17 ile .66 ortasında değiştiği saptanmıştır. Elde edilen korelasyon katsayıları, ölçek unsurlarıyla birlikte Tablo 2’de yer almaktadır. Test Tekrar-Test Güvenirliği. Ölçeğin vakit içindeki tutarlılığına bakmak hedefiyle, ölçek, birinci uygulamadan 6 ay sonra 50 iştirakçiye bir sefer daha verilmiştir. Bunun sonucunda elde edilen test tekrar-test güvenirlik katsayısı tüm ölçek için .42 (p < .01) olarak bulunmuştur. Tartışma Ruh sıhhati alanındaki çalışmalar uzun yıllar boyunca, bilişsel, duygusal ve davranışsal zorlukların ortaya çıkmasında rol oynayan risk etkenlerine odaklanmış olsalar da, son yıllarda Güçlü Yanları Temel Alan Yaklaşım’ın giderek daha fazla benimsenmesiyle birlikte, ruhsal dayanıklılığı arttıran, öbür bir deyişle zorluklar karşısında ahenk sağlamayı kolaylaştıran, gözetici etkenlerin üzerinde de kıymetle durulmaya başlanmıştır (Rak ve Patterson, 1996). Araştırmacılara nazaran, sorun odaklı ölçme ve değerlendirmeler, elde edilen ve dikkate alınan bilginin kapsamını daraltmakta, tablonun tam olarak açıklık kazanmasına mani olmakta ve bireylerin ya da şartların olumsuz taraflarının altını çizmektedir. Buna rağmen, güçlü yanları temel alan değerlendirmeler, muvaffakiyet hissine yol açan duygusal ve davranışsal maharetleri, yeterlilikleri ve nitelikleri ortaya çıkarmakta, münasebetiyle bireylerin ve ailelerin etraflarıyla daha doyurucu ilşikiler kurmalarına, gerilim ve kuvvetli hayat şartlarıyla başaçıkma marifetlerini güçlendirmelerine katkı sağlamakta ve gelişimlerini desteklemektedir (Tedeschi ve Kilmer, 2005). Bireylerin ve ailelerin hayatındaki riskleri azaltmak üzere planlanan esirgeyici ruh sıhhati hizmetleri de, gözetici etkenlerin saptanması ve güçlendirilmesi üzerine odaklanmaktadır. Bu yolla, çeşitli ruhsal meselelere karşı dayanıklılığın arttırılması, hastalıkların ya da rahatsızlıkların ortaya çıkışının geciktirilmesi ve olumsuz tesirlerinin en aza indirilmesi ve güzelleşmeye katkı sağlanması imkanlı hale gelmektedir (WHO, 2002). Münasebetiyle, aile-odaklı çalışmalarda bu bakışaçısının benimsenmesi, aileler değerlendirilirken, dayanıklılık ve kollayıcı etkenlerin de ele alınması büyük ehemmiyet taşımaktadır (Benard, 2006). Bu bakışaçısıyla yürütülen araştırmalar (örn., Anteqhini, Fonseca, Ireland ve Blum, 2001; Barnes, Mitic, Leadbeater ve Dhami, 2009; Benard ve Marshall, 2001; Markson ve Flese, 2000) ailede toplumsal dayanak, algılanan ahenk, dayanıklılık ve ailenin gerilimle başaçıkma yollarına yönelik kıymetli bilgiler sağlamaktadır. Lakin, ülkemizde ailedeki hami etkenleri ölçmeyi sağlayan geçerli ve emniyetli bir ölçme aracının bulunmaması nedeniyle, ailelerdeki kollayıcı etkenlerin kapsamlı bir halde incelenmesi şimdiye kadar mümkün olmamıştır. Ailedeki Esirgeyici Etkenler Ölçeği’nin (AKE) uyarlama çalışması, bu mevzuda katkı sağlamak maksadıyla gerçekleştirilmiştir. Ailedeki Gözetici Etkenler Ölçeği’ni kültürümüze uyarlamak üzere yapılan geçerlik-güvenirlik çalışması, bu ölçeğin Türkiye’deki ailelerin sahip oldukları gözetici etkenleri ölçmek için kâfi seviyede geçerlik ve güvenirliğe sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Ölçeğin geçerliliğini kıymetlendirmek üzere faktör yapısı ve ölçüt geçerliğine bakılmıştır. Faktör yapısını belirlemek emeliyle yapılan tahlil sonucunda hususların, “Uyuma Yönelik Kıymetlendirme ve Telafi Edici Yaşantılar”, “Sosyal Destek” ve “Stres Kaynaklarının Azlığı” olmak üzere, üç faktör altında toplandığı görülmüştür. Özgün ölçekte iki başka faktör olarak ayrışan “Uyuma Yönelik Değerlendirme” ve “Telafi Edici Yaşantılar” altında yer alan hususlar, Türkçe formda tek bir faktör altında toplanmıştır. Bunun dışında, elde ediFaktörler 2 3 1. Ahenge Yönelik Kıymetlendirme /Telafi Edici Yaşantılar .37** .27** 2. Toplumsal Takviye 1 .25** 3. Gerilim Kaynaklarının Azlığı 1 Tablo 3. AKE’nin Alt-Faktörleri Ortasındaki Korelasyon Katsayıları **p < .01 Ailedeki Esirgeyici Etkenler Ölçeği 45 len faktör yapısı, ölçeğin özgün formuyla büyük ölçüde tutarlılık göstermekte ve tekrar özgün ölçekte olduğu üzere, hususlar, ölçmeyi amaçladığı faktörler altında yer almaktadır. Faktörlerin, iç fiyatlık katsayılarının yüksek olması, her bir alt-ölçeği oluşturan unsurların birarada bulunmasını destekleyen bir bulgudur. AKE’nin ölçüt geçerliğini belirlemek üzere, aile içi bağları, ailelerin ihtiyaçlarını, ailelerinin yapısını ve ailelerin bütünsel işleyişini kıymetlendirmek üzere geliştirilmiş olan AYDA kullanılmıştır. AYDA’dan alınan puanlarla, AKE puanları ortasında olumlu tarafta manalı bağlantının saptanması, AKE’nin geçerliğine işaret eden kıymetli bir delildir. Ölçeğin güvenirliğine ait bilgi, Cronbach alfa iç fiyatlık katsayısı, iki yarım güvenirliği, madde-test korelasyonu ve test tekrar-test tekniği ile elde edilmiştir. Yapılan tahlillerin ortaya koyduğu tüm katsayılar, istatistiksel olarak manalı seviyededir. Özetle, Ailedeki Gözetici Etkenler Ölçeği’nin, faktör yapısının özelliği, geçerlik ve güvenirlik katsayılarının uygunluğu göz önünde bulundurulduğunda, ailelerin sahip olduğu hami etkenleri anlamak üzere kullanılabilecek geçerli ve sağlam bir kıymetlendirme aracı olduğu söylenebilir. Ölçeğin ergenlerden başlayarak yaşlı bireylere kadar uzanan geniş bir yaş aralığı için kullanılabilmesi ve kendini değerlendirmeye dayalı olması nedeniyle araştırmacılara kolaylık sağlayacağı düşünülmektedir. Fakat, örneklem içinde 18 yaş altı iştirakçilerin bulunmaması nedeniyle, ölçeğin bu yaş aralığındaki çocuklar ve ergenler için geçerlik ve güvenirliğinin ileride yapılacak araştırmalarla incelenmesi gerektiği düşünülmektedir. Bu ölçeğin kullanılmasıyla, ailedeki kollayıcı etkenler ile ilgili pek çok araştırma sorusunun sınanması imkanlı hale gelecektir. Kaynaklar Allen, R. I. ve Petr, C. G. (1996). Toward developing standards and measurements for family-centered practice in family support programs. I. G. H. S. Singer, A. P. Turnbull, H. R. Turnbull, III, L. K. Irvin ve L. E. Powers, (Ed.), Family, community, anddisability: Redefi ning family support. Innovations inpublic-private partnerships içinde (57-85). Baltimore: Brookes. Anteqhini, M., Fonseca, H., Ireland, M. ve Blum, R. W. (2001). Health risk behaviors and associated risk and protective factors among Brazilian Adolescents in Santos, Brazil. Journal of Adolescent Health, 28(4), 295-302. Anthony, E. K., Alter, C. F. Ve Jenson, J. M. (2009). Development of a risk and resilience-based out-of-school time program for children and youths. Social Work, 54(1), 45- 55. Arthur, M. J., Hawkins, J. D., Pollard, J., Catalano, R. F. ve Baglioni Jr., A. J. (2002). Measuring risk and protective factors for substance use, delinquency, and other adolescent sorun behaviors: The communities that deva youth survey. Evaluation Review, 26, 575-601. Barnes, G. E., Mitic, W., Leadbeater, B. ve Dhami, M. K. (2009). Risk and protective factors for adolescent substance use and mental health symptoms. Canadian Journal of Community Mental Health, 28(1), 1-15. Benard, B. ve Marshall, K. (2001). Protective factors in individuals, families, and schools: National longitudinal study on adolescent health fi ndings. National Resilience Resource Center University of Minnesota. http://www. hss.state.ak.us/dbh/prevention/programs/resiliency/docs/ Resilience_Research_for_Prevention_Programs.pdf adresinden indirilmştir. De Jong, P., Kelly, S., Berg, I. K. ve Gonzales, L. (2002). Building strengths-based tools for child protection practice: A case of “parallel process”. D. Saleeby, (Ed.), The strengths perspective in social work practice (3. baskı) içinde (106-123). Boston: Allyn & Bacon. Early, T. J. (2001). Measures for practice with families from a strengths perspective. Families in Society, 82, 225-232. Gardner, D. L., Huber, C. H.,Steiner, R., Vazquez, L. A. ve Savage, T. A. (2008). The development and validation of the Inventory for Family Protective Factors: A Brief assessment for family counseling. The Family Journal: Counseling and Therapy for Couples and Families, 16(2), 107-117. Gleason, E. T. (2007). A strengths-based approach to the social developmental study. Children & Schools, 29(1), 51-59. Gönen, E. ve Purutçuoğlu, E. (2008). Kriz ve gerilim şartlarında aile direnci: Esirgeyici ve uygunlaştırıcı faktörler. Ankara Üniversitesi Sıhhat Hizmetleri e-Dergisi. http://www.sdergi. hacettepe.edu.tr/ailedirenci.pdf adresinden indirilmiştir. Greenberg, M. T., Domitrovich, C. ve Bumbarger, B. (2001). The prevention of mental disorders in school-aged children: Current state of the fi eld. Prevention and Treatment, 4, 27-47. Gülerce, A. (1996). Türkiye’de ailelerin ruhsal örüntüleri. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayını. Markson, S. ve Flese, B. H. (2000). Family rituals as a protective factor for children with asthma. Journal of Pediatric Psychology, 25(7), 471-479. Matthews, D. W. (2000). Family resiliency. North Carolina Cooperative Extension Service. http://www.ces.ncsu.edu/ depts/fcs/pdfs/fcs-508.pdf adresinden indirilmiştir. McCubbin, M. A. ve McCubbin, H. I. (1993). Family coping with health crises: The Resiliency Model of Family Stress and Adaptation. C. Danielson, B. Hamel-Bissel ve P. Winstead-Fry, (Ed.), Families, health, and illness içinde. New York: Mosby. McCubbin, H. I. ve McCubbin, M. A. (1988). Typologies of resilient families: Emerging roles of social class and ethnicity. Family Relations, 37(3), 247-254. Rak C. F. ve Patterson L. E. (1996) Promoting resilience in at risk children. Journal of Counseling and Development, 74, 368-373. Saleeby, D. (2006). The strengths perspective in social work practice (4. baskı). Boston: Pearson Education, Inc. Sheridan, S. M., Warnes, E. D., Cowan, R. J., Schemm, A. V. ve Clarke, B. L. (2004). Family-centered positive psychology: Focusing on strengths to build student success. Psychology in the Schools, 41(1), 7-17. Spooner, C., Hall, W. ve Lynskey, M. (2001). Structural determinants of youth drug use: The scope for youth health development. Australian National Council on Drugs, ACT. http://addictionstudies.dec.uwi.edu/Documents/generic%20drug%20information/Stuctural_Determinants_ 46 Türk Psikoloji Yazıları of_Drug_Use.pdf adresinden indirilmiştir. WHO. (2002). The world health report: Reducing risks, promoting heathy life. France: World Health Organization. McCoy, J., (1995). Family resiliency: Building strengths to meet life’s challenges. Iowa State University Extension and the National Network for Family Resiliency. http://www.extension.iastate.edu/Publications/EDC53.pdf adresinden indirilmiştir. Silliman, B. 1995. Resilience families: Qualities of families who survive and thrive. University of Wyoming, Cooperative Extension Service. http://ces.uwyo.edu/PUBS/WY1018. PDF adresinden indirilmiştir. Tedeschi, R. G. ve Kilmer, R. P. (2005). Assessing strengths, resilience, and growth to guide clinical interventions. Professional Psychology: Research and Practice , 36(3), 230-237.