EVLİLİK AHENGİNİN CİNSİYET, EVLENME YAŞI, EVLİLİK MÜHLETİ,EĞİTİM SEVİYESİ, YERLEŞİM YERİ VE ÇOCUK SAYISI DEĞİŞKENLERİ TARAFINDAN ARAŞTIRILMASI

Evlilik Evlenme, kan yahut evlatlık edinme bağlarıyla birbirine bağlanmış, tıpkı meskende yaşayan, birebir geliri paylaşan, oynadıkları çeşitli roller çerçevesinde birbirini etkileyen ve kendilerine has bir görgüyü yaratıp devam ettiren ögeler topluluğudur (Şahinkaya,1960). Evlilik ise; yetişkin bir erkek ile yetişkin bir bayan ortasındaki yasal geçerliliği olan, muhakkak hak ve yükümlülükleri gerektiren bir ilgidir (Akt: Uçar ve Bolatcan, 1998). Evlilik; Batı biçimi bir ‘aşk’ bağından çok, aile yetiştirmek hedefi güden bir iştiraktir. Bu emel bireylerin kendilerine bir eş seçimiyle başlar. Bir evlilik kararı verilmiştir. Birey yetiştiği aileden ayrılır ve sorumluluklarını üstlendiği yeni bir aile kurar. Bu yeni kurumsal yapıda bireyden istenen, evlenmeden yaşadıklarıyla, evlendikten sonra yaşayacağı süreci uyumlu hale getirmesidir. Birey artık toplumun bir kurumu olan aile yapısının bir ferdi değil kurucusudur. Bulunduğu ortamda eşiyle uyumlu bir biçimde evliliğini yürütmekle yükümlüdür (Bozkurt, 2004).

Johnson ve arkadaşları (1986) evlilik niteliğinin 5 boyuttan oluştuğunu belirtmişlerdir. Bu boyutlardan birincisi bireyin alakasını değerlendirdiği evlilik mutluluğudur. Bu boyut bireyin evliliği hakkındaki doyum hissidir. Kişinin hem evlilik hakkındaki genel hislerini (genel olarak memnun olma, evliliğini 3 yıl öncesiyle karşılaştırma ve aşkının gücü) hem de bağlantısının muhakkak istikametleri hakkındaki hislerini (anlaşma, aşk ve sevgi ölçüsü, eşiyle tıpkı fikirde oldukları şeylerin ölçüsü ve cinsel ilişki) içerir. Başka bir boyut; evliliğin sorunlu olduğunu ve boşanma mümkünlüğünü düşünme üzere evlilik ilgisinin bilişsel istikametini ve arkadaşlarıyla ya da eşiyle boşanma mümkünlüğü hakkında konuşma ve eşden ayrılma üzere davranışları birlikte içeren boşanma eğilimidir. Evliliği bu kademeye getiren boyut olarak evlilik sorunları ele alınacak olursa; çabuk sonlanma, basitçe incinme hissi, kıskançlık, kimseyle konuşmama, meskende çok bulunmama, savurganlık, içki yada ilaç kullanma üzere eşlerin ferdî özellikleri ya da davranışlarının evlilikte sorun yaratıp yaratmadığıyla ilgilidir. Evlilik etkileşimi ise; yemek saatleri, alışveriş, arkadaşları ziyaret ve cümbüş yerlerine gitme üzere eşlerin günlük faaliyetlerde ne kadar birlikte olduklarını içerir. Son boyut evlilik uyuşmazlığıdır. Münasebetteki sözel ve fizikî çatışmanın yoğunluğu ve ölçüsü olarak tanımlanmaktadır (Akt: Yılmaz, 2000)

Evlilik Ahengi ve Doyumu Birbiri ile etkileşen, evlilik ve aileyi ilgilendiren konularda fikir birliği yapabilen ve sıkıntılarını olumlu bir formda çözebilen çiftlerin evliliği uyumlu bir evlilik olarak tanımlanır. Evlilik ahengi ayrıyeten çiftlerin uyumlu birlikteliklerinin sonucu olarak evlilik hayatındaki memnuniyeti ve memnunluğu da tanımlar. Bu noktada daha genel bir kavram olması nedeniyle evlilik doyumu ile karışır. Halbuki ki çift ahenginde, evlilik doyumunda olduğu üzere bireylerin öznel algısı değil, ortalarındaki bağlantının niteliği kıymetlendirilmektedir. Bu nedenle evlilik ahenginde eşlerden her birinin uygun bir alaka sürdürebilme kapasiteleri de kıymetlidir (Akt: Kışlak – Tutarel, 2002). Eşler ortasındaki çatışma; eşler ortasındaki sözel ve fizikî saldırganlığı tanımlar. Evlilik doyumu ise bireylerin bağlarının tüm taraflarında hissettikleri öznel memnunluk ve hoşnutluk hisleri olarak tanımlanmaktadır. Evlilik doyumu konusunda birinci uyarlamalar yapan Levinger (1976,1980) evlilikteki muvaffakiyet ve başarısızlığın; münasebetin çekiciliğine, ödüllendirici özelliklerine, alakayı sonlandırmanın pürüzlerine ve alımlı seçeneklerin varlığına bağlı olduğunu ileri sürmüştür (Akt: Binici Azizoğlu, 2000). Lewis ve Spanier (1979) oluşturdukları modelde eşlerin şahsî ve toplumsal kaynaklarının, eşlerin ömür usullerinden aldıkları doyumunun ve evlilik bağlantısından aldıkları mükafatların evlilik doyumunu yordayan faktörler olduklarını ileri sürmüşlerdir. Aida ve Falbo (1991) ise birbirlerini eşit eşler olarak gören çiftlerin, klâsik çiftlerden daha yüksek evlilik doyumu belirttiklerini bulmuşlardır. Buna aksi olarak, Lye ve Biblarz (1993) klasik eşlerin klâsik olmayanlara nazaran evliliklerinden daha yüksek doyum aldıklarını, fakat eşler ortasındaki farklılıkların uyuşmazlıklara neden olduğunu ve bayanların erkeklerden daha klasik olduğu durumlarda uyuşmazlıkların arttığını, öte yandan erkeklerin bayanlardan daha az klâsik oldukları durumlarda uyuşmazlıkların azaldığını bulmuşlardır (Akt: Hünler ve Gençöz, 2003). Aile üyelerinin üstlendikleri rolleri algılama ve ailedeki sorumluluk dağılım biçimi; cinsiyet, eşlerin eğitim seviyesi, evlilik mühleti, bayanın gelir getiren bir işte çalışması, aile tipi, aile hayat devri, yerleşim yeri üzere çeşitli faktörlere nazaran farklılık

göstermektedir. İmamoğlu ve Yasak (1997), Türkiye’de kentlerde yaşayan evli çiftlerle yaptıkları bir çalışmada; eşlerinin evlilik doyumunun, sosyo-ekonomik seviyenin ve geniş aileyle münasebetlerin; bayanların evlilik doyumunu etkilediğini, erkeklerin evlilikten aldıkları doyumlarını etkileyen faktörlerin ise eşlerinin evlilik doyumlarının yanı sıra geniş aileyle olan alakaları olduğunu tespit etmişlerdir (Akt: Hünler ve Gençöz, 2003).

Araştırmanın Hedefi ve Denenceleri • Evli bireylerin ahenk seviyelerini etkileyen etmenlerin neler olduğunun belirlenmesi, bu nedenlerin ortadan kaldırılması yahut hami, önleyici çalışmaların yapılması • Bu araştırmada ise, genel olarak evlenme yaşıyla belirlenen erken ve geç evlilik, çocuk sayısı, eğitim durumu, gelir seviyesi ve yaşanılan yer değişkenlerinin evlilik ahengi ile olan münasebetlerinin incelenmesi amaçlanmıştır

YÖNTEM Uygulama Ölçek iştirakçilere bir ortada verilmiş, araştırmanın genel hedefinden kelam edilmiş, ölçekle ilgili açıklama yapılmış ve iştirakçilerin ölçekleri eşlerinden bağımsız olarak yanıtlamaları değerle istenmiştir. Evli çiftlerden her biri ölçekleri farklı başka cevaplamışlardır. İştirakçilere, verecekleri yanıtların bilinmeyen tutulacağı, araştırmacı dışında hiç kimse tarafından görülme mümkünlüğünün bulunmadığı belirtilmiştir. Uygulama esnasında bireyin yaşı, eğitim seviyesi, evlilik mühleti ve yaşadığı yere bağlı olmaksızın erkekler ölçeği cevaplama üzerine kararsızlık yaşamışlardır. Öncelikle evlilikleri hakkında bilgi vermekten kaçınmışlardır. Soruları okuduktan sonra tereddütleri bir mühlet devam etse de cevaplama kararını almışlardır, fakat yanıtların eşlerinden gizli tutulmasını istemişlerdir. İştirakçiler 80 evli bayan, 65 evli erkek olmak üzere 145 istekli denekten oluşmaktadır. Bu örneklemde 34 evli çift bulunmaktadır. Örneklem Ankara, İstanbul, İzmir, Manisa, Aydın, Antalya, Denizli kentlerinden olmak üzere 4 bölgeyi kapsamaktadır

Veri Toplama Araçları Demografik Bilgi Formu : Cinsiyet, Yaş, Evlenme Yaşı, Evlilik Mühleti, Çocuk Sayısı, Eğitim Durumu, Ailenin Aylık Gelir Durumu, Nerede Yaşadığı sorularını içermektedir. Evlilikte Ahenk Ölçeği – EUÖ ( Marital Adjustment Test / MAT ) : Locke ve Wallace (1959) tarafından geliştirilen ve Tutarel –Kışlak (1999) tarafından Türkçe’ye uyarlanıp, geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılan 15 unsurluk bir ölçektir. Evlilik alakasından alınan doyumu ve evlilik ahengini ölçmeyi amaçlamaktadır. En temel ve ayırt edici sorulardan oluşan ölçekte; genel ahengi belirleyen mutabakat alanlarını ölçen 8 soru ile çatışma çözme, bağlılık ve irtibatı ölçen 6 soru yer almaktadır (Tutarel –Kışlak, 1999). Ölçeğin geçerliği ile ilgili olarak yapılan çalışmada, ölçeğin uyumlu ve uyumsuz kümesi manalı olarak ayırt ettiği anlaşılmıştır. Ölçekteki puanlar

uyumsuzluktan uyumluluğa hakikat artmaktadır. En düşük uyumsuzluk puanı 1, en yüksek ahenk puanı ise 58 olarak kabul edilmektedir. Guilford (1956)’ın ortalamayı temel alan kesim noktası formülü kullanılarak, Evlilikte Ahenk Ölçeği’nden elde edilen puanların kesim noktası 43.5 olarak hesaplanmış ve ölçekten 43 ile üzeri alanlar evliliklerinde uyumlu, 43’ün altında puan alanlar uyumsuz olarak değerlendirilmiştir (Tutarel –Kışlak, 1999).

İŞLEM Uygulamanın akabinde; her iştirakçinin aldığı puanlar belirlendikten sonra, toplam evlilik ahengi puanı hesaplanmış ve bu puanlar üzerinden değerlendirmeler yapılmıştır. İştirakçilerin eğitim durumuna nazaran evlilikteki uyumlarına bakmak maksadıyla, eğitim seviyeleri ilköğretim ve ilköğretim üstü olmak üzere iki kümeye ayrılmıştır. Evlilik müddeti açısından iştirakçiler 1 – 11 yıl ile 12 – 34 yıldır evli olanlar biçiminde iki kümeye ayrılmışlardır. Evlilik yaşına bakıldığında ise; son yapılan araştırmalara da bağlı olarak ortalama evlenme yaşı 21 kabul edilmiş ve küme ikiye (21 yaş ve öncesi erken evlilik / 21 yaş üstü geç evlilik) ayrılmıştır. Yerleşim yerine nazaran sınıflandırmada köy/ kasaba/ ilçe ya da kentte yaşayanlar olarak iki kategori kullanılmıştır. Evlilik ahenginin kelam konusu değişkenlerle bağlı olup olmadığını belirlemek gayesiyle elde edilen datalara “ t testi ” uygulanmıştır.

BULGULAR Araştırma kapsamında en düşük uyumsuzluk puanı 10, en yüksek uyumluluk puanı ise 58 olarak bulunmuştur. Toplam evlilikte ahenk puanlarının ortalaması 40.6, standart sapması ise 10.08 olarak belirlenmiştir. Evli bireylerin cinsiyetleri ile toplam evlilikte ahenk puanları ortasındaki bağlantılara ilişkin bulgulara bakıldığında; bayan ve erkeklerin ahenk puanı ortalamaları ortasında manalı seviyede fark bulunmamaktadır. Evli bireylerin evlenme yaşları ile toplam evlilikte ahenk puanları ortasındaki münasebetlere ilişkin bulgular; evlilik ilgisinden sağlanan genel ahenge ait görüşün evlilik yaşına bağlı olarak değişip değişmediğine ilişkindir. Erken ve geç evlenenlerin ahenk puanı ortalamaları ortasında manalı fark bulunmuştur (t = -3,26 ; p< 0.001). Geç evlenen bireyler daha uyumludur. Evli bireylerin evlilik mühletleri ile toplam evlilikte ahenk puanları ortasındaki alakalara ilişkin bulgular; evlilik alakasından sağlanan genel ahenge ait görüşün evlilik mühletine bağlı olarak değişip değişmediğiyle ilgilidir. Evlilik mühletlerine bağlı olarak evlilikte ahenk puanı ortalamaları ortasında manalı seviyede fark bulunmamaktadır. Evli bireylerin eğitim seviyeleri ile toplam evlilikte ahenk puanları ortasındaki ilgilere ilişkin bulgular; evlilik münasebetinden sağlanan genel ahenge ait görüşün bireylerin eğitim durumuna bağlı olarak değişip değişmediğiyle ilgilidir. Bireylerin tahsil seviyelerine bağlı olarak evlilikte ahenk puanı ortalamaları ortası fark manalı bulunmuştur ( t = -2.35,p< .05). Lise ve üzeri eğitim görenler evliliklerinde daha uyumlu bulunmuştur.

Yerleşim yeri ile evlilikteki ahenk puanları ortasındaki bağlara ilişkin bulgular; evlilik bağlantısından sağlanan genel ahenge ait görüşün bireylerin yerleşim yerine bağlı olarak değişip değişmediğiyle ilgilidir. Bireylerin yaşadıkları yerlere bağlı olarak evlilikte ahenk puanı ortalamaları ortası fark manalıdır ( t = -2.45, p< .05). Kentte yaşayanlar daha uyumlu evlilik sürmektedir. Evli bireyin sahip olduğu çocuk sayısı bakımından evlilik ahenk puan ortalamaları ortasında fark olup olmadığını test etmek gayesiyle kümelere ait bilgiler üzerinde varyans tahlili yapılmıştır. Varyans tahlili sonuçlarına nazaran, bireylerin sahip olduğu çocuk sayısı bakımından evlilikte ahenk puan ortalamaları ortasındaki fark .05 seviyesinde manalı bulunmuştur. Yapılan Tukey Testi sonucunda çocuğu olmayan ya da tek çocuk sahibi olan evli bireylerin evlilikte ahenk puan ortalaması, üç ve daha fazla çocuk sahibi olan evli bireylerin evlilikte ahenk puan ortalamalarına kıyasla yüksek bulunmuştur (Tukey: 2.08, p< .05). İki çocuk sahibi olanların başka iki kümeyle da evlilikte ahenk puanları ortasında fark bulunamamıştır.

TARTIŞMA Araştırmada evli bireylerin evlilikte ahenk puanlarına ilişkin yüzdelere bakıldığında; iştirakçilerin çoğunluğunun evliliklerinde uyumsuzluk yaşadıkları görülmektedir. Buna bağlı olarak evli bireylerin evlilikteki ahenk puanlarının düşük olmasında tesirli olabilecek pek çok kültürel neden akla gelmektedir. Bunlardan kimileri, ülkemizin gelenekselci bir yanının olması, çekirdek aile yapısının yeni şekilleniyor olması, kültürümüz gereği aile ömür döngüsü içerisindeki rollerin bireyleri daima içinde bulundukları durumdan sorumlu tutması, hala bayanın tam bir birey olarak algılanmaması ve eşine bağımlı olarak algılanması olarak düşünülebilir. Ayrıyeten, erken evliliklerin sürüyor olması, evlilikteki rol tariflerinin yapılmadan evlenilmesi, genel olarak ailelerin orta seviye bir sosyo – ekonomik duruma sahip olması, çocuk planlaması uygulamalarının oturtulmamış olması, cinsellik ya da cinsel hususlarda bilgilendirmenin, eğitimin hala küçük çaptaki çalışmalarla devam etmesi ve araştırmanın uygulandığı örneklemin eğitim seviyesinin ve yaşadıkları yer açısından da düşük statüde yer alması esas nedenler ortasında görülebilir. Araştırmanın bulguları genel olarak yapılan literatür çalışmalarıyla paralel bulunmuştur. Bulguların literatürü desteklediği söylenebilir. Araştırma bulguları, son yıllarda süratli değişme ve gelişme süreci içinde olan ülkemizdeki evlilerin, ailelerin de bu değişimden bir halde etkilendiği ortaya koymaktadır. Farklı kent ve yanı sıra köy ve kasabalardaki iştirakçilere ulaşılmış olması, birebir uygulamaların yapılmış olması bulguların kıymetini artırmaktadır. Araştırmada 145 şahsa ulaşılması, araştırmanın bir sınırlılığıdır. Lakin, bir pilot çalışma olarak ele alınabilir. Gelecekteki emsal çalışmaların Türkiye genelinde daha büyük örneklemlere ulaşılarak yapılması uygun olacaktır. Evlilik ahengi, sağlıklı, uyumlu bireyler ve de sağlıklı toplum döngüsü manasında ele alınabilir. Bu bağlamda devletimiz, sivil toplum örgütleri ve eğitimcilere düşen sorumluluklar epey değer taşımaktadır