Aşırı sorumluluk alma nasıl gelişir?
Bu davranış çoğunlukla çocukluk periyodunda şekillenir. Çocuğun duygusal, fizikî ya da ruhsal olarak inançta hissetmediği ortamlarda zihnin temel amacı nizamı korumak olur. Ebeveynlerden birinin duygusal olarak erişilebilir olmaması, aile içi krizler, hastalık, yas, çatışma ya da rollerin karıştığı sistemlerde çocuk erken yaşta “toparlayan” pozisyona geçebilir.
Bu süreçte çocuk şunu öğrenir:
– Ortam denetim altındaysa herkes daha az ziyan görür
– Ben sorumluluk alırsam kaos azalır
– Yük taşımak bağlantıda kalmanın yoludur
Zamanla sorumluluk almak bir tercih olmaktan çıkar, otomatik bir zihinsel refleks haline gelir.
Sevilmek ve bedel görmekle kurulan ilişki
Aşırı sorumluluk alan bireylerde bedel duygusu sıklıkla fonksiyonellikle iç içe geçmiştir. Çocuklukta duygusal muhtaçlıklar direkt karşılanmadığında, çocuk “işe yarayarak” görünür olmayı öğrenebilir. Yardım eden, yük alan, yönetim eden çocuk daha az eleştirilir, daha az sorun çıkarıyor olarak tanımlanır.
Bu öğrenme yetişkinlikte şu biçimlerde devam eder:
– Herkesin muhtaçlığını fark eden lakin kendi gereksinimini erteleyen bir tutum
– Dinlenirken huzur yerine suçluluk hissi
– Sorumluluk bırakıldığında ağır kaygı
– “Ben yapmazsam kimse yapmaz” düşüncesi
Bu noktada sorumluluk, bireyin kimliğinin merkezine yerleşir.
Kontrol gereksinimi ve korku ilişkisi
Aşırı sorumluluk alma davranışı birçok vakit yüksek fonksiyonlu dert ile birlikte seyreder. Denetim duygusu, belirsizlikle başa çıkmanın ana aracı haline gelir. Zihin, denetimi bıraktığında bir şeylerin dağılacağına dair güçlü bir beklenti taşır.
Bu nedenle kişi:
– Her ayrıntıyı düşünür
– Diğerlerine güvenmekte zorlanır
– Yardım istemekte tansiyon yaşar
– “Hayır” dediğinde bağların ziyan göreceğini hisseder
Bu yapı uzun vadede tükenmişlik, kronik yorgunluk, somatik belirtiler ve duygusal uzaklaşma riskini artırır.
Aşırı sorumluluk alma bir karakter özelliği midir?
Bu davranış birden fazla vakit “böyle biriyim” tabiriyle tanımlanır. Fakat klinik bakış açısında bu tavır sabit bir kişilik özelliğinden çok, erken periyotta öğrenilmiş bir ahenk stratejisi olarak kıymetlendirilir. Zihin, bir vakitler işe yarayan bu yolu bugüne taşır.
Sorun şu noktada ortaya çıkar:
Strateji artık bireyi korumak yerine tüketmeye başlar.
Sonuç
Aşırı sorumluluk alma davranışı, birçok vakit erken yaşta öğrenilmiş bir ayakta kalma biçimidir. Bir periyot sistem sağlayan bu yapı, yetişkinlikte kişinin kendisiyle temasını zorlaştırabilir. Farkındalık geliştikçe ve bu örüntü terapi ortamında çalışıldıkça, sorumluluk daha esnek ve paylaşılabilir bir hale gelir.
Yük hafifledikçe, kişi birinci kere kendine ilişkin bir alan hissiyle karşılaşır. Bu alan, güzelleşmenin başladığı yerdir.
