Bazı beşerler için hayat, güya hiç bitmeyen bir iç mahkeme üzeredir. Ne yaşanırsa yaşansın, zihnin birinci refleksi şudur: “Benim yüzümden oldu.” Yanılgı yapılmasa bile kişi kendini hatalı hisseder; bir şey yolunda gitmediğinde sorumluluğu otomatik olarak üstlenir. Bu durum dışarıdan “sorumluluk sahibi” görünse de içeride ağır bir ruhsal yük yaratır.
Sürekli kendini suçlama birçok vakit gerçekçi bir kıymetlendirme değildir; öğrenilmiş bir düşünme biçimidir. Bilhassa çocuklukta eleştirel, cezalandırıcı ya da duygusal olarak tutarsız bir ortamda büyüyen bireyler, “hata = sevgi kaybı” ilişkisini erken yaşta kurabilir. Bu türlü bir ortamda çocuk, inançlı kalabilmek için hatası üstlenir. Zira kabahat kendisindeyse denetim de ondadır. Bu paradoksal biçimde rahatlatıcıdır: “Ben düzelirsem her şey düzelir.”
Yetişkinlikte ise bu sistem adaletsiz bir iç sese dönüşür. Kişi kendine karşı acımasızdır, diğerlerine karşı ise daha anlayışlı. Bir arkadaş tıpkı yanılgıyı yaptığında “İnsanlık hali” der; kendisi yaptığında “Ben zati beceriksizim” diye düşünür. Bu durum, suçluluğu yalnızca davranışa değil kimliğe yapıştırır.
Sürekli suçlayan zihin, birden fazla vakit tasayla birlikte çalışır. Zira dertli zihin tehlikeyi evvelden engellemek ister. Bu nedenle geçmişi didikler, senaryolar üretir ve “keşke”lerle kişiyi yorar. “Şunu demeseydim bu türlü olmazdı” fikri, kişinin zihninde tekrar tekrar döner. Bu ruminasyon, depresif his durumunu da besleyebilir.
Bu döngüyü kırmak için en kıymetli adım, suçlulukla sorumluluğu ayırmaktır. Sorumluluk, “benim hissem ne?” sorusudur. Suçluluk ise “ben kötüyüm” sonucuna masraf. Sağlıklı olan, hissesini görmek lakin kendini cezalandırmamaktır. Zira ceza, değişim yaratmaz; yalnızca yıpratır.
Kendini suçlayan zihinle çalışmak, kişinin iç sesini tekrar düzenlemesiyle mümkündür. “Benim yüzümden oldu” yerine “Benim de hissem olabilir lakin tek sebep ben değilim” diyebilmek; ruhsal olarak daha adil bir bakış kazandırır. İçsel adalet, kişinin kendine şefkat göstermesiyle başlar.
