Çift İlgilerinde Toplumsal Cinsiyet Rollerinin Mikro-Politikası Üzerine Bir Okuma
Romantik bağlar çoklukla hislerin alanı olarak düşünülür: sevgi, bağlanma, kıskançlık, çatışma. Fakat bu çerçeve, münasebetlerin aslında ne kadar ağır bir iktidar dolanımına sahne olduğunu görünmez kılar. Çiftler ortasındaki sorunların büyük bir kısmı ferdi uyumsuzluk ya da irtibat eksikliği olarak açıklanır; halbuki bu açıklamalar, daha derinde işleyen toplumsal cinsiyet rejimini maskeleyen bir söylemsel örtüdür. Bu makalede, çift çatışmalarını ruhsal değil, politik bir fenomen olarak ele alacağız ve toplumsal cinsiyet rollerini, bağlantının en mahrem alanına sızmış disipliner bir iktidar formu olarak yorumlayacağız.
Foucault’nun iktidar anlayışı, bu noktada radikal bir perspektif sunar: iktidar sadece baskılayan bir üst yapı değildir; bilakis, vücutları, istekleri ve öznelikleri üreten, mikro seviyede işleyen bir ağdır. Çift ilgisi tam da bu mikro-iktidarın en sofistike laboratuvarıdır. Burada partnerler yalnızca birbirlerini sevmez; birebir vakitte birbirlerini normlara uygun öznelere dönüştürürler.
Romantik Alaka: Bir Disiplin Mekânı
Modern çift bağı, görünürde özgür bir birliktelik olarak kodlanır. Lakin bu özgürlük söylemi, toplumsal cinsiyet rollerinden vareste olamamaktadır. Bayan “duygusal emek” üreticisi, erkek “istikrar sağlayıcı” özne olarak kurulur. Böylelikle ilgi, görünmez bir vazife dağılımı üzerinden disipline edilir. Çiftler birbirlerini daima gözlemleyen, denetleyen ve normlara nazaran hizalayan öznelere dönüşür.
“Beni gereğince aramıyorsun” tabiri yalnızca bir muhtaçlık beyanı değildir; birebir vakitte bakım emeğinin cinsiyetlendirilmiş dağılımına dair bir normatif davettir.
“Bu kadar hassas olma” cümlesi ise duygusal ifadeyi cinsiyet kodları içinde tekrar düzenleyen bir mikro-iktidar müdahalesidir.
Toplumsal Cinsiyet Rollerinin Ruhsal Değil, Dispozitif Karakteri
Ana akım terapi yaklaşımları, çift sorunlarını çoğunlukla bağlanma tarzları, irtibat kalıpları ya da kişilik farkları üzerinden tahlil eder. Lakin bu tahliller, toplumsal cinsiyet rollerinin dispozitif yapısını göz arkası eder. Halbuki toplumsal cinsiyet, yalnızca bir kimlik değil; telaffuzlar, kurumlar, normlar ve pratikler aracılığıyla işleyen bir düzenleyici düzenektir.
Kadının “fazla fedakâr”, erkeğin “duygusal olarak mesafeli” olması, ferdî özelliklerden çok tarihî olarak üretilmiş öznelik biçimleridir. Çift çatışması burada iki bireyin değil, iki normatif özne formunun müsabakasıdır.
Arzu, İktidar ve İlişkisel Performans
Foucault’ya nazaran istek bastırılmaz; yönlendirilir, şekillendirilir ve yönetilir. Romantik ilgilerde de dilek, saf bir içsel dürtü olmaktan fazla toplumsal cinsiyet normları tarafından performatif olarak düzenlenir.
Erkeklik birden fazla vakit dilek eden özne olarak konumlanırken, bayan istek edilen obje olarak yapılandırılır. Bu asimetrik kurgu, bağlantıdaki beklenti krizlerinin temelini oluşturur.
Örneğin:
- Erkekten girişkenlik beklenmesi
- Kadından duygusal düzenleyicilik beklenmesi
Bu beklentiler karşılanmadığında yaşanan çatışma, aslında norm ihlaline verilen bir reaksiyondur;
Kişisel hayal kırıklığı üzere görünse de, altında toplumsal nizamın mikro seviyede tekrar üretimi yatar.
İlişki Terapisinin Normalleştirici İktidarı
Burada daha marjinal bir sav ileri sürülebilir: Çift terapisi bile vakit zaman normalleştirici bir aygıt olarak fonksiyon görür. Terapötik telaffuz, “sağlıklı ilişki” normunu üretirken, bu norm çoğunlukla heteronormatif ve cinsiyet rolleriyle uyumludur.
“Rol paylaşımı”, “denge”, “karşılıklı anlayış” üzere kavramlar, farkında olmadan mevcut toplumsal cinsiyet tertibini stabilize edebilir.
Bu bağlamda terapi, yalnızca düzgünleştirici değil; tıpkı vakitte normatif özne üretici bir pratik olarak okunabilir.
Mikro-Direniş Olarak İlişkisel Yine Kuruluş
Foucault’nun en kritik katkılarından biri, iktidarın olduğu yerde direnişin de bulunduğu fikridir. Çift ilgilerinde toplumsal cinsiyet rollerinin çözülmesi, büyük ideolojik ihtilallerle değil, mikro-pratiklerle mümkündür:
- Duygusal emeğin tekrar dağıtılması
- Bakım pratiklerinin cinsiyetsizleştirilmesi
- Kırılganlığın her iki özne için de meşrulaştırılması
Bu noktada marjinal tez şudur: Sağlıklı münasebet, uyumlu iki bireyin değil, normlara karşı birlikte direnen iki öznenin kurduğu alakadır.
Sonuç: Aşkın Politik Ontolojisi
Çift sorunlarını yalnızca bağlantı sorunu olarak okumak, iktidarın en başarılı stratejisidir; zira böylelikle normatif nizam görünmez kalır. Meğer romantik ilgi, toplumsal cinsiyet rejiminin en incelikli tekrar üretim alanıdır.
Aşk, nötr bir his değil; politik olarak şekillendirilmiş bir tecrübedir.
Bu nedenle çift çatışmalarını çözmek, sırf irtibat maharetlerini geliştirmek değil; tıpkı vakitte içselleştirilmiş toplumsal cinsiyet telaffuzlarını deşifre etmekle mümkündür.
Bu perspektiften bakıldığında, bağlantının asıl sorusu şudur:
“Birbirimizi seviyor muyuz?” değil,
“Birbirimizi hangi normlara nazaran özneleştiriyoruz?”
Ve tahminen de en mümkün önerme şudur:
En özgür alaka, rollerin olmadığı değil; rollerin daima sorgulandığı bağlantıdır.
Psk. Ruken Duygun
