Türk Lisan Kuruma nazaran yas, mevt yahut bir felaketten doğan acı ve bu acıyı belirten davranışlar, matem. Yas süreci ise fikrimiz, hislerimiz, davranışlarımızla örüntülü kültürel, dini, stratejik rutinlerin yansıtılmasıyla birlikte manevi sorumlulukların yerine getirme ve yüzleşme vakti olarak kıymetlendirilebilir.
Yas, ekseriyetle vefat üzerine gerçekleştirilen maddi manevi sorumluluklar ve hisler olarak bilinir. Lakin bilhassa sevgiliden ve dostlardan ayrılıkları da yas süreci içerisinde kıymetlendirmek yerinde olacaktır. Türkülerde ayrılık acısıyla vefat ortasında daima bir benzerlik kurulmuş ancak ayrılığın daha acı olduğu vurgulanmıştır. Karacaoğlan yapıtında “Ölüm ile ayrılığı tartmışlar. Elli dirhem fazla gelmiş ayrılık.” sözleriyle de ayrılık acısını tanım etmiştir.
Mevt insan açısından kaçınılmaz olandır. Kendi vefatı ve sevdiklerinin vefatıyla birlikte yaşamak insan için acı verici bir durum. Dini, manevi bedeller; hayattan alınan doyum, sevdiklerimizle geçirilen kaliteli ve dolu vakitler, gidenlerin akabinde bizim yas sürecimizi etkileyen öğelerdir. Ayrıyeten o şahsa ait sorumluluklarımızın yerine getirilmesi fikri de etkendir. Ani yaşanan kayıplar yahut muhtemel beklenilen kayıplar da yaşanan acının şiddetini ve yas sürecini etkileyen diğer bir faktördür. Ama her şey bir yana vefat her durumda en büyük acıdır ve bununla yüzleşerek tekrar hayata tutunmak vakit almaktadır.
”Biricik oğlu hastalanıp ölen anne oğlunun cesediyle mecnun üzere sokaklarda dolaşıp her rastladığı şahıstan oğlunu hayata geri döndürmesi için yardım istemiş. Sonunda bu mucizeyi gerçekleştirebilecek tek kişi Buda’dır diyen bir bilgeye rastlamış. Anne Buda’ya gitmiş ve oğlunu yaşama döndürmesi için yalvarmış. Buda anneyi dinlemiş ve şöyle demiş: Senin acını sona erdirecek tek bir yol var. Kente in ve acının yaşanmadığı her konuttan bir hardal tohumu al ve hepsini bana getir. Anne kente koşar, kapı kapı dolaşır lakin acının yaşanmadığı bir mesken bulamaz ve anlar ki acıdan özgürce ayrılmanın tek ve berzah yolu oğlunun ölüsüyle vedalaşmasıdır.” Bu Tibet öyküsünde vefat karşısında insanların yaşadığı çaresizliği, inkarı ve kabullenişi görebiliyoruz. Tıpkı vakitte mevtin herkesin başında olduğunu ve çok yaygın kullanılan kısa kelamın belirttiği üzere ölenle ölünmeyeceğini de..
Vefat yahut ayrılıkla oluşan yas sürecinin basamaklarını en yeterli açıklayan basamaklı teori 1969 yılında, psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross “yas sürecinin beş aşaması” olarak bilinen teorisidir. Bu teoriye nazaran yas süreci değişik aşamalardadır ve her insan yas sürecinde bu basamaklardan kesinlikle geçmektedir. Bu evreler bu sırada her vakit gitmeyebilir ancak genel seyir bu sıralamadadır.
Bu teorideki etaplar şu biçimdedir:
İnkâr: “Bu mümkün değil. Daha az evvel telefonla görüştüm.”, “ Ölmüş olamaz. Daha çok genç..!” Yahut ayrılık durumlarında “Beni terk etmiş olamaz.”, “Bunu beni sevdiği için yapıyor.” veya “Bu bir latife olmalı! ”
Öfke: “Bu neden benim sevdiklerimin başına geliyor?”, ”Ben ona o kadar sürat yapmamasını söyledim neden yaptı bunu!” Ayrılık için “Umarım benim başıma gelenin çok fazlası onun da başına gelir ve bunların cezasını kesinlikle öder!”
Pazarlık: Allah’la yahut diğeriyle mutabakat: “Allah’ım ne olur bu gerçek olmasın.” , “Ne kötülük yaptım da bunu gösterdiysen bundan sonra ……. yapacağım.”
Depresyon: Artık hiçbir şey eskisi üzere olamaz fikri. Çaresizlik ve gelecekten beklentinin azlığı… Öz bakımın azalması, ağlamaklı his durumu ve insanlara karşı kıymet yargılarının değişmesi. Toplumsal manada geri çekiliş…
Kabulleniş: Vefatın yahut ayrılığın kabullenilmesini içerir. Hayata mevcut imkânlarla devam etme, hislerin belirginliğinin azalması ve ıstırabın tolere edilebilir duruma gelmesini de. Yüzleşmenin sona ermesi ve kaybedilen kişinin yokluğuyla yaşama tutunma sağlanmıştır.
Vefat ve ayrılıklardan sonra yaşanan bu süreçle bir arada yas tutanın yapması gereken birçok sorumluluk ve vazife vardır. Öncelikle yas tutanın kendine karşı misyon ve sorumlulukları. Şayet bu süreç sağlıklı atlatılabilirse, psikolojide bitirilmemiş işler diye tabir ettiğimiz yarım kalan fikir, hislerin yansıtılabilmesi tamamlanacak ve süreç sağlıklı biçimde kabullenişle sona erecektir.
