İlişkilerde Değersizlik Şeması: “Ben Yetmiyorum” İnancı Nasıl Oluşur?
İnsan sırf diğerleriyle bağlantı kurmaz; birebir vakitte kendisiyle de bir münasebet içinde yaşar. Bu alaka birçok vakit görünmezdir. İnsan dış dünyayla konuşurken, iç dünyasında diğer bir diyalog sürer. Bazen bu iç diyalog yumuşaktır, destekleyicidir; bazen ise sert bir yargıç üzere konuşur. İşte değersizlik şeması, birçok vakit bu içsel yargıcın lisanında ortaya çıkar.
Bazı beşerler sevilir, takdir edilir, hatta etrafları tarafından bedelli görülür; lakin tekrar de içlerinde değişmeyen bir fikir dolaşır:
“Ben aslında kâfi değilim.”
Bu niyet birden fazla vakit bir fikirden çok daha fazlasıdır. Bir fikir üzere gelir ve sarfiyat; lakin değersizlik hissi kalıcıdır. İnsan bazen sevildiğini duyar lakin buna inanamaz. Zira zihnin derinliklerinde çok daha eski bir anlatı vardır. Bu anlatı kişinin kendisi hakkında kurduğu en temel cümlelerden biridir.
İnsan Kendini Nasıl Öğrenir?
İnsan dünyaya sadece biyolojik bir varlık olarak gelmez; birebir zamanda anlam arayan bir varlık olarak doğar. Kendisini anlamlandırmayı ise tek başına öğrenmez. Birinci aynasını diğerlerinin bakışında bulur.
Bir çocuk için ebeveynin bakışı sadece bir bakış değildir; birebir vakitte bir bildiridir. Bu bakış bazen şunu söyler:
“Sen kıymetlisin.”
Ama bazen daha sessiz bir bildiri taşır:
“Daha düzgün olmalısın.”
“Bu kâfi değil.”
“Şu an olduğun halinle kabul edilmen güç.”
Çocuk bu iletileri şuurlu bir tahlille değil, duygusal bir sezgiyle alır. Ve vakitle şu soruyu sormayı bırakır:
“Ben pahalı miyim?”
Onun yerine şu varsayım oluşur:
“Değerli olmak için gereğince âlâ olmam gerekir.”
İşte değersizlik şemasının temeli birçok vakit burada atılır.
Değersizlik: Varoluşsal Bir Şüphe
Değersizlik şeması olan şahıslar birden fazla vakit sırf yanılgılarından utanmaz; birebir zamanda varlıklarından da kuşku duyarlar.
Bir tenkit onlar için sırf bir tenkit değildir.
Bir kusur sırf bir yanılgı değildir.
Bu tecrübeler, zihinde daha eski bir cümleyi doğrular üzere hissedilir:
“Gördün mü, esasen kâfi değilsin.”
Bu nedenle değersizlik şeması birden fazla vakit paradoksal bir durum yaratır. İnsan ne kadar çabalarsa çabalasın, içindeki ölçüt hiçbir vakit tam olarak karşılanmaz. Muvaffakiyetler küçültülür, kusurlar büyütülür. Zira sıkıntı performans değil, benlik algısının kendisidir.
İlişkilerde Değersizlik: Sevilirken Bile Kuşku Duymak
Bu şema en çok yakın bağlantılarda görünür hale gelir. Zira yakınlık, insanın en kırılgan yerlerini açığa çıkarır.
Partnerin geç karşılık verdiği bir ileti, sıradan bir gecikme olabilir. Lakin değersizlik şeması için bu küçük olay şu soruya dönüşebilir:
“Acaba benden sıkıldı mı?”
Bir tartışma birden fazla münasebet için doğal bir süreçtir. Ama değersizlik hissi için bu tartışma şu manası taşıyabilir:
“Bir gün herkes benim yetersiz olduğumu anlayacak.”
Bu nedenle değersizlik şemasına sahip şahıslar bazen ilgilerde iki uç ortasında gidip gelirler:
Bir yanda yoğun onay arayışı,
öbür yanda yakınlıktan geri çekilme.
Çünkü görülme isteği ile reddedilme korkusu birebir anda var olur.
Görülmek: Ruhsal Bir İhtiyaç
İnsan sadece sevilmek istemez; tıpkı zamanda anlaşılmak ve görülmek ister. Görülmek, kişinin hislerinin, muhtaçlıklarının ve varlığının manalı kabul edilmesidir.
Bir çocuk gereğince görüldüğünde şu iletisi alır:
“Var olman kâfi.”
Bu bildiri insanın benlik algısında derin bir itimat yaratır. Kişi kendisini daima kanıtlamak zorunda hissetmez.
Fakat görülmeme tecrübesi tekrarlandığında, insan kendisini güya daima bir sınavdaymış üzere yaşayabilir. Sevgi şartlı üzere hissedilir. Kıymet kazanılması gereken bir şey olur.
İçsel Öyküyü Yine Yazmak
Değersizlik şeması birden fazla vakit görünmezdir zira kişi bu fikirleri kendisine ilişkin zanneder. Meğer birden fazla vakit bu niyetler geçmişte öğrenilmiş bir öykünün devamıdır.
İyileşme birden fazla vakit şu farkındalıkla başlar:
“Belki de bu ses bana ilişkin değil.”
Bu farkındalık, insanın kendisiyle kurduğu bağlantıyı değiştirmeye başlar. Zira kişi birinci defa şunu sorgulayabilir:
“Ya problem hakikaten yetersiz olmak değilse?”
Belki de problem, insanın kendisini uzun müddet yetersiz görmek zorunda bırakılmış bir anlatının içinde büyümüş olmasıdır.
Sonuç
İlişkilerde yaşanan birçok kırılganlık, kişinin partnerinden çok kendi iç dünyasıyla kurduğu ilgiyle temaslıdır. Değersizlik şeması, insanın kendisini daima eksik hissetmesine neden olabilir. Lakin bu şema insanın bahtı değildir.
Çünkü insan sadece geçmişinin eseri değildir; birebir zamanda kendi kıssasını tekrar yorumlayabilen bir varlıktır.
Bazen değişim, büyük dönüşümlerle değil, küçük bir soruyla başlar:
“Ben nitekim yetersiz miyim,
yoksa bana yıllarca bu türlü anlatıldığı için mi buna inanıyorum?”
Ve bazen bu soru, insanın kendisiyle kurduğu ilgiyi sessizce değiştirmeye başlar.
