Günlük hayatta öngöremediğimiz durumlarla karşılaşırız: hastalanmak, sevdiğimiz birini ya da bir eşyamızı kaybetmek, başarısızlık yaşamak, bir bağlantıdan ayrılmak üzere. Bu olasılıklar zihnimizi meşgul eder. Biz de hem zihnimizi hem vücudumuzu rahatlatmak için çeşitli yollar arar, korktuğumuz şeyleri önlemek ismine adeta garanti peşine düşeriz.
Kaygı seviyesi yüksek danışanlarda bu arayış daha sık görülür. Seanslarda şu cümlelere sıkça rastlarım:
• “Çok çalışırsam kazanırım, değil mi?”
• “Çocuğumun ödevlerini daima takip etmeliyim, aksi halde derslerinde geriler.”
• “Onun dediğini yaparsam tahminen de benden ayrılmaz.”
• “İstediği yere taşınırsam aramız düzelir.”
Bu sözler, garanti arayışını yansıtır. Fakat ne yazık ki garantiye alınmak istenen şey, her vakit garanti altına alınamaz. Efor göstermek mümkünlüğü artırır ancak sonucu mutlaklaştırmaz. Zira hayatta birçok belirsizlik vardır ve kimileri ne kadar uğraşsak da netleştirilemez.
Danışanlarımda gördüğüm ortak nokta, garanti arayışının temelde itimat muhtaçlığına dayanmasıdır. Kişi aslında meçhullükten, kayıptan ve hayal kırıklığından korunmak ister. Bunun için bazen fedakarlık yapar, bazen çok çalışır, bazen susar ya da ziyadesiyle denetim eder. Böylelikle kendini inançta hissettiğini sanır.
Garanti arayışı, denetim etme isteğini artırır. Ne kadar çok denetim edersek, o kadar garantiye aldığımızı düşünürüz. Lakin denetim arttıkça yorulmaya, tükenmeye ve bağlarımıza ziyan vermeye başlarız. Zira denetim etmek bize kısa vadede rahatlama hissi verse de, uzun vadede kontrolcülüğümüzü besler ve tekrarlamamıza yol açar. Bu durum da korktuğumuz şeyin gerçekleşme ihtimalini artırır.
Kontrol yanılgısının en kıymetli ziyanı, bizi korumak yerine kayıplarımıza davetiye çıkarabilmesidir. Kontrolcülük hem ferdî hayatı hem de ilgileri olumsuz tesirler.
Örneğin her ayrıntısı denetim etmeye çalışan kişi, vakitle çok katı bir tavır geliştirir; harika olmaya çalışır, en küçük kusuru bile tolere edemez. Bu da “ya daima ya hiç” bakış açısına yol açar. Harikalık beklentisi gerçekleşmeyince kişi bazen erteler, bazen büsbütün vazgeçer. Böylelikle “mükemmel”i ararken aslında “iyi” olana da ulaşamaz. Tabir yerindeyse, “Midyat’a pirince giderken konuttaki bulgurdan olur.”
Bağlantılar de bu durumdan hissesini alır. Çok denetim, alaka içindeki kişiyi bunaltır, daraltır ve duygusal olarak uzaklaştırır. Kişi aslında sevilmeyi ve yakınlığı garantilemeye çalışırken, sevdiğini büsbütün kaybedebilir.
Hasılı, daha fazla denetim daha fazla teminat getirmez; tersine özgürlüğü, huzuru ve ilişkisel yakınlığı elimizden alabilir. Denetim yanılgısıyla garanti peşinde koşarken, kayıp yaşamamıza yol açabilir.
Çocukluk tecrübeleri de bu süreçte değerli rol oynar. Gereksinimleri tutarsız karşılanan, kusur yaptığında çok yansılarla karşılaşan, güvendiği şahıslar tarafından terk edilen ya da kıymetli kayıplar yaşayan bireylerde belirsizliğe tahammülsüzlük gelişir. Kayıplara karşı çok hassasiyet ise garanti arayışını ve kontrolcülüğü artırır.
Kaygılarımızdan korunmak için gayret göstermek kıymetlidir. Bu manada eforun kıymetini küçümsemiyorum. Elbette uğraş göstermek epey değerlidir ve bizi istediğimiz sonuca yaklaştırma mümkünlüğü yüksektir. Lakin tecrübelerimiz bize gösteriyor ki, efor her vakit sonucu garantilemez.
- Fedakârlık yapmak bizi sevgiye yaklaştırır lakin sevilmeyi garantilemez.
- Çok çalışmak öğrenmeye yaklaştırır fakat başarıyı garantilemez.
- Dikkatli olmak yanlışsız seçimler yapmaya yaklaştırır lakin yanılgı yapmamayı garantilemez.
- İlişkiye emek vermek güçlü bağlara yaklaştırır fakat terk edilmemeyi garantilemez.
Özetle, gayretimiz bizi istediğimiz sonuca yaklaştırır lakin sonucu garanti etmez.
Kaygılarımızdan korunmak için gösterdiğimiz uğraş üzere aldığımız önlemler de pahalıdır. Başarısızlık korkusu ders çalışmaya, ekonomik korku dikkatli harcamaya, hastalık derdi sıhhate ihtimam göstermeye yöneltebilir. Dozunda olduğunda bu önlemler yararlıdır. Lakin doz aşıldığında tasa bizi korumak yerine esir alır. Önlem rahatlatırken, kontrolcülük gerginliği artırır ve kişiyi adeta diken üstünde yaşatır.
Sonuç olarak, hayatın belirsizlikleri bizi inanç ve garanti arayışına; garanti arayışı da denetim davranışlarına yöneltir. Fakat denetim davranışlarımız arttıkça tükenmişlik hissi ve ilişkisel sıkıntılar ortaya çıkar. Bu yüzden meçhullüğü yok etmeye çalışmak, aslında korktuğumuz şeyleri yaşama ihtimalimizi yükseltebilir.
Önemli olan, belirsizliğe karşın efor göstermeyi sürdürebilmek ve eforun her vakit sonucu garanti etmeyeceğini kabul edecek esnekliği geliştirebilmektir. Bunun için küçük pratikler işe yarayabilir.
• Denetim edilebilecek ve edilemeyecek şeyleri birbirinden ayırmak. Oburlarının hislerinin ve niyetlerinin bizim denetimimizde olmadığını kabul etmek üzere.
• Mükemmeliyetçilik yerine “yeterince iyi” olmayı benimsemek.
• Denetim gayretini küçük mevzularda şuurlu olarak bırakmak. Örneğin plansız dışarı çıkmak ya da yemek seçimini diğerine bırakmak üzere.
Bu küçük gevşetmeler zihne esneklik kazandırır. Esneklik ise büyük belirsizliklere dayanabilmenin temelidir.
Kontrolü bırakmak ne vazgeçmektir ne de güçsüzlük. Gerçek güç, her şeyi denetim etmeye çalışıp garanti altına almakta değil; kimi şeylerin denetim edilemeyeceğini kabul edip bu gerçeğe uygun yaşayabilmektir.
