İnsan, tabiatı gereği paha görmek, sevilmek ve kabul edilmek ister. Bu gereksinimler karşılanmadığında yahut bireyin kendi içsel algıları bu tarafta olumsuzlaştığında, “değersizlik hissi” ortaya çıkabilir. Değersizlik hissi; bireyin kendini yetersiz, değersiz ya da sevilmeye layık görmemesi durumudur. Bu his; özgüven eksikliğinden depresyona, toplumsal geri çekilmeden fonksiyonellik kaybına kadar pek çok meseleye neden olabilir. Bu makalede, değersizlik hissinin kökenleri, belirtileri ve bu hisle başa çıkma yolları ele alınacaktır.
1. Değersizlik Hissinin Kaynakları
Değersizlik hissi çoklukla çocukluk periyoduna uzanır. Aşağıdaki durumlar bu hissin gelişmesine taban hazırlayabilir:
-
Eleştirel yahut sevgisiz ebeveyn tavrı: Daima eleştirilen, gereğince takdir edilmeyen ya da şartlı sevgiyle büyüyen bireyler, kendi pahalarını sorgulamaya başlar.
-
Travmatik tecrübeler: İhmal, istismar, reddedilme yahut alay edilme üzere yaşantılar bireyin benlik algısını zedeler.
-
Toplumsal karşılaştırmalar: Bilhassa toplumsal medya çağında, bireyler kendilerini daima diğerleriyle karşılaştırmakta ve eksiklik hissi yaşamaktadır.
-
Olumsuz içsel diyalog: Kişinin kendi kendine daima olarak “Ben yetersizim”, “Benden bir şey olmaz” üzere kanılarla yüklenmesi, değersizlik hissini pekiştirir.
2. Değersizlik Hissinin Belirtileri
Bu duyguyu yaşayan bireylerde aşağıdaki davranışlar gözlemlenebilir:
-
Sürekli onay ve takdir arama
-
Başkalarını şad etmeye yönelik çok uğraş (hayır diyememe)
-
Eleştiriler karşısında çok kırılganlık
-
Başarıları küçümseme, kendine mal etmeme
-
Sosyal bağlarda çekingenlik yahut bağımlılık
-
Depresif ruh hali ve düşük enerji
3. Değersizlik Hissinden Kurtulmanın Yolları
a. Farkındalık Geliştirmek
Birinci adım, bu hissin farkında olmak ve hangi niyet kalıplarının bu duyguyu beslediğini gözlemlemektir. “Neden bu türlü hissediyorum?”, “Bu fikir kimin sesi olabilir?” üzere sorular işe fayda.
b. İçsel Diyaloğu Dönüştürmek
Negatif iç ses yerine daha gerçekçi ve şefkatli bir içsel konuşma geliştirmek değerlidir. Örneğin: “Herkes yanılgı yapabilir”, “Elimden geleni yapıyorum ve bu kâfi.”
c. Kendini Kabul Etmek
Kusurlar, eksikler ve geçmiş kusurlar bireyin insan oluşunun bir modülüdür. Kendi varlığını olduğu üzere kabul etmek, değersizlik hissine karşı güçlü bir adımdır.
d. Sağlıklı Hudutlar Koymak
Diğerlerini mutlu etmek uğruna kendi gereksinimlerini ihmal eden bireylerde değersizlik duygusu daha kalıcı olur. “Hayır” diyebilmek, ferdî sonları koruyabilmek iyileştiricidir.
e. Güçlü İstikametlere Odaklanmak
Birey, küçük de olsa muvaffakiyetlerini fark edip kutlamalıdır. Geçmişte üstesinden geldiği zorlukları hatırlamak, öz-değeri artırır.
f. Profesyonel Dayanak Almak
Uzun müddettir devam eden ve ömür kalitesini bozan değersizlik hissi, terapi takviyesiyle daha sağlıklı halde işlenebilir. Bilhassa bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve özşefkat odaklı yaklaşımlar tesirli olabilir.
Sonuç olarak; değersizlik hissi, kişinin ömrünün her alanını etkileyebilecek kadar güçlü ve sarsıcı bir histir. Lakin bu his sabit ya da değiştirilemez değildir. Kişi, farkındalık geliştirdikçe, kendine karşı daha şefkatli ve destekleyici bir tavır benimsedikçe, bu karanlık histen uzaklaşmaya başlayabilir. Unutulmamalıdır ki, her birey doğuştan itibaren pahalıdır ve pahalı hissetmek için rastgele bir “başarıya”, “onaya” ya da “koşula” gereksinim yoktur.
