Yetişkinlik Devrinde Dert Bozuklukları: Bilişsel Davranışçı Terapinin Etkililiği
Kaygı Bozukluklarının Yetişkinlikte Görülme Biçimleri
Yaygın Korku Bozukluğu (YKB):
– Çok ve denetim edilemeyen kaygı ile karakterizedir.
– Yetişkinlerde bilhassa iş, sıhhat ve aile bağları üzerinde ağırlaşır.
– Fizikî belirtiler: kas gerginliği, uyku sıkıntıları, huzursuzluk.
Panik Bozukluk:
– Ani ve tekrarlayan panik ataklarla seyreder.
– Yetişkinlerde kalp krizi geçirme korkusu sık görülür.
– Kaçınma davranışları fonksiyonellik kaybına yol açar.
Toplumsal Dert Bozukluğu:
– Toplumsal ortamlarda ağır utanç ve olumsuz değerlendirilme korkusu görülür.
– Yetişkinlikte iş görüşmeleri, sunumlar ve toplumsal münasebetlerde kendini gösterir.
Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB):
– İstemsiz, tekrarlayıcı kanılar (obsesyon) ve bunları azaltmaya yönelik davranışlar (kompulsiyon) ile seyreder.
– Yetişkinlerde bilhassa iş performansını ve aile alakalarını olumsuz tesirler.
Travma Sonrası Gerilim Bozukluğu (TSSB):
– Travmatik yaşantı sonrası tekrarlayan anılar, kabuslar ve kaçınma davranışlarıyla karakterizedir.
– Yetişkinlerde trafik kazaları, doğal afetler ve kayıplar sonrası sıklıkla görülmektedir.
Kaygı Bozukluklarının Ruhsal Boyutları
Bilişsel Belirtiler:
– Felaketleştirme eğilimi
– Denetim kaybı korkusu
– Konsantrasyon güçlüğü
Duygusal Belirtiler:
– Daima gerginlik
– Huzursuzluk ve öfke patlamaları
– Ümitsizlik duygusu
Fizyolojik Belirtiler:
– Çarpıntı, terleme, mide bulantısı
– Kas gerginliği, titreme
– Uyku düzensizlikleri
Davranışsal Belirtiler:
– Kaçınma davranışları
– Toplumsal geri çekilme
– Bağımlı davranış örüntüleri (sigara, alkol, internet kullanımı)
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Kuramsal Temeller
BDT, Aaron Beck’in bilişsel kuramı ve Albert Ellis’in rasyonel duygucu yaklaşımına dayanmaktadır. Temel varsayım, bireylerin yaşadığı duygusal meşakkatlerin, olaylardan çok olaylara yüklenen mana ve inançlardan kaynaklandığıdır.
BDT’nin üç temel yapı taşı:
1. Bilişsel tekrar yapılandırma: Fonksiyonsuz niyetlerin fark edilmesi ve daha gerçekçi kanılarla değiştirilmesi.
2. Davranışsal teknikler: Kaçınma davranışlarının azaltılması, yeni hünerlerin kazandırılması.
3. Maruz bırakma (exposure): Dert uyandıran durumlarla denetimli yüzleşme yoluyla duyarsızlaşma.
BDT’nin Tasa Bozukluklarında Kullanımı
Yaygın Telaş Bozukluğu:
– Kaygı günlüğü tutma
– Bilişsel tekrar yapılandırma
– Gevşeme ve nefes egzersizleri
Panik Bozukluk:
– Panik döngüsünün modellenmesi
– Bedensel duyumlara maruz bırakma
– Nefes denetimi teknikleri
Toplumsal Fobi:
– Toplumsal ortamlarda davranışsal deneyler
– Rol canlandırma ve inançlı maruz bırakma
– Olumsuz otomatik fikirlerin sorgulanması
OKB:
– Maruz bırakma ve reaksiyon tedbire (ERP)
– Obsesif kanıların yine yapılandırılması
– Kompulsif davranışların azaltılması
TSSB:
– Travmatik anılara denetimli maruz bırakma
– Bilişsel yine çerçeveleme
– Gevşeme ve güvenlik çalışmaları
Türkiye Bağlamında BDT’nin Uygulanması
Türkiye’de tasa bozuklukları sıklıkla ekonomik belirsizlik, aile içi sorumluluklar, işsizlik ve toplumsal baskılarla bağlantılıdır. BDT uygulamalarında:
– Kültürel pahaların entegrasyonu değerlidir. Örneğin, dini inançların sağlıklı baş etme sistemi olarak kullanılması.
– Küme BDT uygulamaları, toplumsal takviye gereksinimi yüksek bireylerde daha tesirlidir.
– Çevrimiçi BDT programları, erişim zorluklarını azaltmakta ve bilhassa pandemi devrinde yaygınlaşmıştır.
Tartışma
BDT, yapılandırılmış ve bilimsel ispata dayalı olması nedeniyle dert bozukluklarında birinci tercih edilen terapötik usullerden biridir. Araştırmalar, BDT’nin farmakolojik tedavilere kıyasla daha kalıcı sonuçlar sağladığını göstermektedir. Bununla birlikte:
– Her bireyin terapiye cevabı farklıdır.
– Birtakım olaylarda ilaç tedavisi ile kombine edilmesi gerekebilir.
– Kültürel faktörlerin göz arkası edilmesi, terapinin aktifliğini azaltabilir.
Sonuç
Kaygı bozuklukları yetişkinlik periyodunda yaygın görülen ve fonksiyonelliği önemli biçimde bozan ruhsal rahatsızlıklardır. Bilişsel Davranışçı Terapi, telaş bozukluklarının tedavisinde en tesirli prosedürlerden biri olup, bireylere fikirlerini tekrar yapılandırma, kaçınma davranışlarını azaltma ve sağlıklı baş etme hünerleri kazandırmaktadır.
Türkiye’de BDT’nin hem kişisel hem de küme terapisi olarak daha yaygın hale getirilmesi, toplum ruh sıhhati açısından büyük kıymet taşımaktadır.
Kaynakça
Beck, A. T. (2011). Cognitive therapy of anxiety disorders: Science and practice. Guilford Press.
Clark, D. A., & Beck, A. T. (2010). Cognitive therapy of anxiety disorders. Guilford Press.
Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440.
Wells, A. (1997). Cognitive therapy of anxiety disorders: A practice manual and conceptual guide. Wiley.
Türk Psikiyatri Derneği (2021). Tasa bozuklukları tedavi kılavuzu.
