Bireylerin bebeklik periyotları, psikososyal gelişim seviyesi açısından en kritik periyot olarak kabul edilir. Bu periyotta gelişen bağlanma tarzları, çocukların duygusal düzenleme kapasitelerini, ömür uzunluğu kurduğu bağlardaki tavrı ve gerilimle başa çıkma marifetlerini direkt etkilemektedir. Bağlanma, bir çocuğun bakım verenle kurduğu duygusal bağı temsil etmektedir. John Bowlby’ye nazaran bu bağ bebeklerin hayatta kalmaları ve dünyayı daha inançlı bir yer olarak algılamalarında kritik bir rol oynamaktadır (Bowlby, 1969). Bağlanma teorisine nazaran bağlanma tarzları dört ana kümede incelenmiştir. Mary Ainsworth bu kuramı inançlı bağlanma, kaçıngan bağlanma, telaşlı bağlanma ve sistemsiz bağlanma olarak dört ana kümede toplamıştır.
İnançlı bağlanma tarzında, çocuk bakım verene itimat duymaktadır. Ayrılıklarda huzursuz olsa bile bakım veren geri döndüğünde kolaylıkla sakinleşir. Bu biçim bağlanma tarzı dengeli ve hassas bakım verenle birlikte gelişmektedir. Kaçıngan bağlanma tarzında, bebek bakım verenden ayrıldığında çok az reaksiyon verir, geri döndüğünde ise yakınlık kurmaktan kaçınır. Ekseriyetle duygusal aralı ebeveynlik ile alakalıdır. Dertli bağlanma tarzında, bakım veren ayrıldığında bebek çok dertli bir tavır stantlar, geri döndüğünde ise bu dert bakım verene öfke olarak yansıyabilir. Bu davranış genel olarak tutarsız ebeveyn davranışlarıyla açıklanabilir. Sistemsiz bağlanma tarzında ise bebekler kararsız yahut dona kalmış söz sergileyebilirler. Bu davranış tarzı genel olarak ihmalkar davranışlar ve travmatik tecrübelerle alakalıdır (Ainsworth ve ark., 1978).
Bağlanma tarzlarının gelişiminde çevresel faktörlerin yanı sıra genetik yatkınlığın da kıymetli rol oynadığı son yıllarda yapılan çalışmalarda ortaya konmuştur. Bu alandaki araştırmalar bilhassa üç temel genetik bileşen üzerinde ağırlaşmaktadır. Serotonin taşıyıcı gen (5-HTTLPR), kısa aleli taşıyan bireylerde gerilim karşısında daha ağır yansılar ve inançsız bağlanma eğilimleri göstermiştir (Uher, 2014). Dopamin reseptörü genleri (DRD4), duygusal düzenleme ve dikkat süreçleri ile ilgilidir. Yapılan bir araştırmaya nazaran 7-repeat aleli taşıyan çocuklar, çevresel şartlara karşı daha hassas olduğu bulunmuştur (Bakermans-Kranenburg & Van IJzendoorn, 2006). Oksitosin reseptör genleri (OXTR) ise toplumsal bağlanma ve empati ile ilişkilenmektedir. OXTR genindeki makul polimorfizmler, toplumsal hassaslığı ve bağlanma biçimini etkilemektedir (Saphire-Bernstein ve ark., 2011).
Epigenetik araştırmalar, erken periyotta yaşanan ebeveyn-bebek etkileşimlerinin gen faktörlerini değiştirebileceğini göstermektedir (Meaney, 2010). Örneğin bakım verenin çocuğa sevgiyle yaklaşması, genetik olarak gerilime yatkın bir bebekte inançlı bağlanmayı mümkün kılabilir. Öte yandan erken çocukluk periyodu, bireyin gelişim sürecince kalıcı tesirler bırakabilecek biyolojik, ruhsal ve toplumsal faktörlerin birleştiği kritik bir evredir. Bu periyotta çocukta yaşanan travmatik tecrübeler genetik seviyede izler bırakabilir. Erken çocukluk devri, beyin gelişiminin en süratli olduğu periyotlardan birisidir. Bilhassa beynin gelişen bölgeleri gerilim ve travmalara karşı epey hassastır. Bu hassaslık beyinde kalıcı değişikliklere yol açabilir. Erken periyot travmalar bilhassa beynin limbik sisteminde kalıcı değişikliklere yol açabilir (Teicher ve ark., 2002).
Erken çocukluk travmaları, bağlanma ve güvenlik üzerindeki olumsuz tesiri hipokampus gelişimini etkileyebilir. Hipokampus, duygusal hafızanın düzenlenmesinde ve anıların süreçlerinde kritik bir rol oynamaktadır. Erken devir travmatik tecrübeler, hafıza ve gerilim idaresi becerilerimin bozulmasına yol açabilir (Bremner, 2006). Ayrıyeten erken periyot travmatik tecrübeler, prefrontal korteksin fonksiyonunu bozarak bireylerin duygusal ve bilişsel süreçlerini daha sıkıntı yönetmelerine neden olabilir. Prefrontal korteks, planlama ve karar verme süreçlerinde yer alır. Buradaki bozulma depresyon, anksiyete ve başka ruhsal bozukluklarla ilişkilendirilir (Hart ve ark. 2012). Öte yandan erken periyot travmaları, amigdala aktivitesini artırabilir. Bu durum duygusal durumlarda çok reaksiyon verme, çok dehşet ve anksiyete üzere patolojik rahatsızlıkların gelişmesine neden olabilir (Phelps, 2005). Uzun vadede, amigdala ve prefrontal korteks ortasındaki etkileşim dengesizliği bireylerin gerilimle başa çıkma tavırlarını ve davranışlarını olumsuz halde etkileyebilir.
Erken çocukluk travmaları, yapılan araştırmalarda sadece beyin yapısını değil birebir vakitte genetik malzemesi de etkileyebileceği bulunmuştur. Çevresel gerilim faktörleri bilhassa erken devirde genetik malzemenin epigenetik değişikliklere uğramasına yol açabilir. Oksitosin reseptör genleri (OXTR), toplumsal bağlanma ve empati ile ilişkilendirilen bir hormondur. Bu genlerdeki değişiklikler, bireyin toplumsal bağlar kurma maharetlerini, empati ve gerilimle başa çıkma düzeneklerini etkileyebilir. Erken periyot çocukluk travmaları bu genler üzerinde değişikliklere sebep olabilir. Travmaların tesiriyle bireylerin yetişkinlik periyotlarında itimat sıkıntıları yaşamalarına sebep olabilir (Rodrigus ve ark., 2009). Ayrıyeten serotonin taşıyıcı gen (5-HTTLPR) geninin kısa aleli, genetik bir yatkınlıkla bir arada gerilimli ortamlarda ve travmatik tecrübelerde çok hassasiyet gösterilmesine yol açabilir. Erken devirde yaşanan travmalar, bu genetik yatkınlığı güçlendirebilir. Bu genetik varyant bireylerde depresyon ve anksiyete gelişimde rol oynayabilir (Caspi ve ark. 2003). Öte yandan dopamin, öğrenme ve ödüllendirme ile ilgilidir. DRD4 genindeki varyasyonlar, çevresel gerilimle birleştiğinde şahısların gerilim karşısındaki tavırlarını ve reaksiyonlarını etkiyebilir. Erken çocukluk travmaları bu gerilim faktörlerini genetik yatkınlıklarla birlikte şekillendirerek bireyin gerilimle başa çıkma biçimlerini, ayrıyeten toplumsal bağlantılarını etkileyebilir (Bakermans-Kranunburg & Van IJzendoorn, 2006). Öbür bir araştırmada da erken yaşlarda yaşanan travmalar, çevresel faktörlerin genetik malzemesi değiştirmesi yoluyla, bireyin gerilimle başa çıkma hünerini uzun vadede etkileyebildiği görülmüştür (Meaney, 2010).
Duygusal bağlanma, kişinin erken yaşlardan itibaren kurduğu çevresel etkileşim ve toplumsal münasebetlerinin temelini oluşturur. Oksitosin ve kortizol bağlanma süreçlerine tesir eden iki kıymetli biyolojik bileşiktir. Oksitosin, toplumsal bağları güçlendiren ve empatiyi artıran bir hormon olarak bilinirken, kortizol gerilim cevabı ile alakalı olan bir hormondur.
Oksitosin, beyinde toplumsal etkileşimleri düzenleyen ve bireyler ortasında inanç oluşturan bir hormon olarak tanımlanır (Bosch ve Young, 2017). Bilhassa annenin bebekle kurduğu duygusal bağ, oksitosin seviyeleriyle bağlıdır ve bu bağ, çocuğun duygusal gelişiminde kritik bir rol oynamaktadır (Feldman, 2012). Oksitosin reseptörlerinin genetik varyasyonları, bağlanma tarzlarını ve bireylerin toplumsal bağ kurma kapasitesini etkilemektedir. Oksitosin reseptör genindeki muhakkak polimorfizmler, bireylerin gerilimle başa çıkma biçimlerini ve toplumsal etkileşimlerini değiştirebilir (Rodrigues ve ark., 2009). Erken periyotta yaşanan travmalar ve duygusal ihmaller, oksitosin sisteminde epigenetik değişikliklere yol açarak, bireylerin gelecekteki bağlantılarındaki itimat sıkıntılarını etkileyebilir.
Kortizol, bedenin gerilim cevabını düzenleyen bir hormondur. Erken çocukluk periyodundaki gerilimli tecrübeler, kortizol seviyelerini etkileyebilir ve bu durum, duygusal bağlanma süreçlerinde uzun vadeli değişikliklere yol açabilir (Gunnar & Quevedo, 2008). Olağanda, kortizol düzeyi bir gerilim durumunun akabinde yükselir, lakin daima yüksek kortizol seviyeleri, gerilimle başa çıkma marifetlerini zayıflatabilir ve inançlı bağlanma süreçlerini olumsuz etkileyebilir. Erken yaşlarda daima olarak yüksek kortizol seviyelerine maruz kalan bireylerde, beyin yapısında ve fonksiyonlarında kalıcı değişiklikler görülebilir. Bilhassa limbik sistem ve prefrontal korteks üzere bölgelerdeki değişiklikler, duygusal düzenleme ve toplumsal bağlanma marifetlerini bozabilir (Teicher ve ark., 2002). Ayrıyeten, kortizolün yüksek seviyede olması, oksitosin seviyelerinin düşmesine neden olabilir ve bu durum, bireylerin toplumsal bağlardaki güvenlik hislerini olumsuz istikamette etkileyebilir.
Oksitosin ve kortizol seviyeleri, sırf biyolojik süreçler değil, tıpkı vakitte epigenetik sistemler aracılığıyla da duygusal bağlanma süreçlerini şekillendirebilir. Erken yaşlardaki gerilimli tecrübeler, oksitosin ve kortizol sistemlerini epigenetik olarak etkileyebilir, bu da gelecekteki bağlanma tarzlarını ve duygusal düzenleme hünerlerini değiştirebilir. Epigenetik değişiklikler, bireylerin duygusal bağlanmalarını ve ilgilerindeki inancı yine şekillendirebilir. Bu bağlamda, oksitosin ve kortizol sistemlerinin epigenetik tesirleri, duygusal bağlanma süreçlerinin biyolojik temellerini anlamamızda kritik bir rol oynar.
Oksitosin ve kortizol seviyeleri, duygusal bağlanma sürecinde karşılıklı etkileşim içindedir. Oksitosin, çoklukla gerilim karşılıklarını düzenlemeye yardımcı olarak kortizol seviyelerinin denetimine katkı sağlar (Heinrichs ve ark., 2003). Oksitosin seviyeleri yüksek olan bireylerde, gerilimle başa çıkma kapasitesi daha yüksektir ve bu durum inançlı bağlanma süreçlerini takviyeler. Öte yandan, kortizol seviyelerinin yüksek olduğu bireylerde, oksitosin sisteminin tesiri azalabilir ve bu durum bağlanma münasebetlerinde güvensizlik yaratabilir. Erken devirde yaşanan gerilim, bu iki hormonun etkileşimini bozarak bireylerin toplumsal bağlanma kapasitesini olumsuz etkileyebilir. Ayrıyeten, oksitosin ve kortizol sistemlerinin ortasındaki istikrar, bireylerin hayat uzunluğu münasebetlerindeki itimat hissini ve duygusal sıhhatini etkileyebilir.
Kaynakça
Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates.
Bakermans-Kranenburg, M. J., & van IJzendoorn, M. H. (2006). Gene–environment interaction of the dopamine D4 receptor (DRD4) and observed maternal insensitivity predicting externalizing behavior in preschoolers. Developmental Psychobiology, 48(5), 406–409. https://doi.org/10.1002/dev.20141
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Bremner, J. D., Narayan, M., Staib, L. H., Southwick, S. M., McGlashan, T., & Charney, D. S. (2003). MRI and PET study of deficits in hippocampal structure and function in women with childhood sexual abuse and posttraumatic stress disorder. American Journal of Psychiatry, 160(5), 924–932. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.160.5.924
Bosch, O.J., Young, L.J. (2017). Oxytocin and Social Relationships: From Attachment to Bond Disruption. In: Hurlemann, R., Grinevich, V. (eds) Behavioral Pharmacology of Neuropeptides: Oxytocin. Current Topics in Behavioral Neurosciences, vol 35. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/7854_2017_10
Caspi, A., Sugden, K., Moffitt, T. E., Taylor, A., Craig, I. W., Harrington, H., … & Poulton, R. (2003). Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT yine. Science, 301(5631), 386–389. https://doi.org/10.1126/science.1083968
Feldman, R. (2012). Oxytocin and social affiliation in humans. Hormones and Behavior, 61(3), 380–391. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2012.01.008
Gunnar MR, Quevedo KM. (2008). Early deva experiences and HPA axis regulation in children: a mechanism for later trauma vulnerability. Prog Brain Res. 2008;167:137-49. doi: 10.1016/S0079-6123(07)67010-1. PMID: 18037012; PMCID: PMC5854878.
Hart, H., Boedhoe, P. S., & McGuire, P. (2012). Reduced Medial Prefrontal Cortex Volume in Adults Reporting Childhood Emotional Maltreatment. Biological Psychiatry, 72(11), 830–838. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2012.05.016
Heinrichs M, Baumgartner T, Kirschbaum C, Ehlert U. (2003). Social support and oxytocin interact to suppress cortisol and subjective responses to psychosocial stress. Biol Psychiatry. 2003 Dec 15;54(12):1389-98. doi: 10.1016/s0006-3223(03)00465-7. PMID: 14675803.
Meaney, M. J. (2010). Epigenetics and the biological definition of yeniden × environment interactions. Child Development, 81(1), 41–79. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2009.01381.x
Phelps, E. A. (2005). Emotion and cognition: Insights from studies of the human amygdala. Annual Review of Psychology, 57, 27–53. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070234
Rodrigues SM, Saslow LR, Garcia N, John OP, Keltner D. (2009). Oxytocin receptor genetic variation relates to empathy and stress reactivity in humans. Proc Natl Acad Sci U S A. 2009 Dec 15;106(50):21437-41. doi: 10.1073/pnas.0909579106. Epub 2009 Nov 23. PMID: 19934046; PMCID: PMC2795557.
Saphire-Bernstein, S., Way, B. M., & Inglehart, D. L. (2011). Oxytocin receptor yine (OXTR) polymorphisms are associated with social bonds and affiliation in humans. Science, 332(6029), 1347–1350. doi: 10.1073/pnas.1113137108. Epub 2011 Sep 6. PMID: 21896752; PMCID: PMC3174632.
Teicher, M. H., Andersen, S. L., Polcari, A., & Navalta, C. P. (2002). Developmental neurobiology of childhood stress and trauma. Psychiatric Clinics of North America, 26(2), 345–367. doi: 10.1016/s0193-953x(01)00003-x. PMID: 12136507.
Uher R. (2014). Gene-environment interactions in common mental disorders: an update and strategy for a genome-wide search. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2014 Jan;49(1):3-14. doi: 10.1007/s00127-013-0801-0. Epub 2013 Dec 10. PMID: 24323294.
