Yapay zekâ (YZ), son yıllarda sırf teknoloji dünyasında değil, psikoloji alanında da giderek daha fazla konuşuluyor. Bilhassa ChatGPT üzere gelişmiş sohbet botlarının insan gibisi lisan üretme mahareti, “duygusal farkındalık” ve “empati simülasyonu” üzere kavramları yine tartışmaya açtı. Artık birçok kişi gündelik gerilimlerini, tasalarını yahut yalnızlık hissini yapay zekâ sistemlerine anlatıyor. Bu durum, ruhsal düzgünlük hâli üzerinde yapay zekânın nasıl bir tesir yarattığı sorusunu gündeme getiriyor.
Psikoloji biliminin temelinde, insan davranışlarını, hislerini ve bilişsel süreçleri manaya gayreti yer alır. Yapay zekâ ise bu süreçleri bilgi, algoritma ve mümkünlük hesaplarıyla modellemeye çalışır. Öbür bir deyişle, YZ sistemleri insan zihnini “taklit eden” ancak “deneyimlemeyen” yapılardır (Bryson, 2019). Bu fark, beşerle makine ortasındaki hududu belirler. Zira empati, sadece karşı tarafın hissini anlamak değil, onu içsel olarak hissedebilmektir — ve bu, şimdi hiçbir algoritmanın tam olarak başarabileceği bir marifet değildir.
Bununla birlikte, yapay zekânın psikolojiye katkıları da yadsınamaz. Bilhassa klinik psikolojide kullanılan data tahlil araçları, terapistlerin danışanlarının his durumlarındaki değişimleri daha süratli fark etmesine yardımcı olmaktadır. Örneğin, yapay zekâ takviyeli tahlil sistemleri; depresyon, korku yahut gerilimle bağlantılı lisan kalıplarını tespit edebilir (Torous & Nebeker, 2017). Bu sayede, terapist erken ihtar işaretlerini gözden kaçırmadan müdahale edebilir.
Ayrıca, psikoterapiye erişimin güç olduğu bölgelerde, yapay zekâ tabanlı dayanak sistemleri bir çeşit “ilk yardım” fonksiyonu görebilmektedir. Wooldridge (2021), bu çeşit sistemlerin bilhassa yalnız yaşayan genç yetişkinlerde duygusal takviye sağladığını, lakin uzun vadeli ruhsal güzelleşme için insan temasının vazgeçilmez olduğunu vurgular. Gerçekten, terapötik değişim sadece bilgi transferiyle değil, inanç, yansıtma ve duygusal rezonans yoluyla gerçekleşir (Rogers, 1957).
Bununla birlikte, yapay zekâ sistemleriyle etkileşim kurmanın da kimi ruhsal riskleri vardır. Araştırmalar, uzun vadeli YZ sohbetlerinin, kimi bireylerde gerçek toplumsal bağlantıların yerini alma eğilimi gösterebileceğini ve bu durumun toplumsal izolasyonu artırabileceğini belirtmektedir (Miyazaki et al., 2023). Bu nedenle, YZ tabanlı uygulamalar etik sonlar içinde kullanılmalı ve “yardımcı araç” olarak değerlendirilmelidir; terapinin yerini alan bir alternatif olarak değil.
Sonuç olarak, yapay zekâ psikolojinin rakibi değil, dikkatli kullanıldığında güçlü bir destekçisidir. İnsan zihninin karmaşıklığını anlamak için teknolojiyle kurduğumuz alaka, aslında kendi iç dünyamızı daha derinlemesine keşfetmemize de alan açmaktadır. Zira ne kadar gelişirse gelişsin, “anlamak” hâlâ beşere has bir maharet olarak kalmaya devam ediyor.
Kaynakça
-
Bryson, J. J. (2019). The artificial intelligence of the ethics of artificial intelligence: An introductory overview for law and regulation. In S. Walch (Ed.), The Oxford handbook of ethics of AI (pp. 17–40). Oxford University Press.
-
Miyazaki, Y., Uchida, S., & Fukuda, K. (2023). Psychological impacts of conversational AI use: Loneliness, social substitution, and emotional regulation. Frontiers in Psychology, 14, 1123–1138.
-
Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103.
-
Torous, J., & Nebeker, C. (2017). Navigating ethics in the digital mental health landscape: A framework for clinicians and researchers. Current Psychiatry Reports, 19(10), 61.
-
Wooldridge, M. (2021). A brief history of artificial intelligence: What it is, where we are, and where we are going. Flatiron Books.
