Yetişkin Münasebetlerinin Kırılganlığı: Yakınlaşmaktan Korkarken Bağlanmayı Arzulamak

Psikoloji bize şunu söyler: Her yetişkin, alakalarına çocukluğundan getirdiği görünmez bir çanta ile girer.

Bu çantada bağlanma tecrübelerimiz, öğrendiğimiz sevgi biçimleri, kırıldığımız anlar, terk edilişler, beklentiler, hatta hayal kırıklıklarımız vardır. Biz o çantayı taşırken fark etmeyiz fakat bağlantıdaki reaksiyonlarımızın büyük kısmı o çantadan çıkar.

Örneğin, çocuklukta hisleri görülmeyen biri yetişkinlikte duygusal yakınlığa karşı ihtiyatla yaklaşır. Zira yakınlık onun için inanç değil, yük manasına gelmiştir. Bir diğeri, çocukluğunda ani kopuşlar yaşadıysa yetişkinlikte terk edilme endişesiyle çok bağlanır yahut tam aksisi, kimseye bağlanmaz. Yani yetişkin bağlarındaki birçok davranış, bugünle ilgili değildir; geçmişin bugün içinde tekrar canlanışıdır.

Beyin, münasebet kelam konusu olduğunda güvenlik arar. İnsan beyni için yakınlık bir risk manasına gelir zira duygusal bağ, incinme ihtimalini artırır. Bu nedenle kimi yetişkinlerin bağlantıda gereksiz kuşkucu, kimilerinin ziyadesiyle talepkâr, kimilerinin ise çok uzaklıklı olması, bir kişilik sorunu değil; hudut sisteminin geçmiş tecrübelere nazaran kendini müdafaa biçimidir.

Bilimsel araştırmalara nazaran, ilgide “tetiklenme anları” ekseriyetle gerçek olaydan çok, geçmişte yaşanmış bir hissin tekrar hatırlanmasıdır. Partnerimiz bir şey söyler, biz aslında o kelama değil; o kelamın bizde uyandırdığı eski pay reaksiyon veririz. Bu yüzden bir söz bile büyük bir tartışmayı tetikleyebilir.

Yetişkinlikte münasebetlerde en çok zorlanan şey, “anlaşılmadığını hissetme”dir. Bu his birçok vakit partnerin sahiden anlamamasından değil, bizim iç dünyamızdaki karmaşayı aktarmakta zorlanmamızdan kaynaklanır. Yetişkinlikte bir duyguyu sözlere dökmek, geçmişte hiç yapılmamışsa, hayli zorlayıcı olabilir. Zira duyguyu tabir etmek, savunmasızlıktır. Savunmasızlık ise beyin için bir risk sinyalidir.

Ama işin çok değişik bir yanı var: İnsan en çok yakınlıkla düzgünleşir.

Ne kadar korksak da, kaçsak da, bağlanmak hudut sistemini düzenler, gerilim hormonlarını azaltır, duygusal dayanıklılığı artırır. Yani ilgiden kaçınmak bizi inançta hissettirmez; yalnızlaştırır. İnsan biyolojik olarak bağ kurmaya programlıdır.

Fakat burada değerli bir ayrım var:

Bağlanmak, teslim olmak değildir.
Yakınlık, kendini kaybetmek değildir.
Sevilmek, bağımlı olmak değildir.

Birçok yetişkin alakada ya çok ahenk sağlar ya da çok muhafaza duvarı örer. Zira orta yolu, yani sağlıklı yakınlığı hiç deneyimlememiştir. Sağlıklı yakınlık hem bağı hem kişiselliği içerir. “Ben varım, sen varsın ve biz birlikteyiz” diyebilmektir. Çocukluğunda bu modeli görmeyen yetişkinin bunu öğrenmesi vakit alır. Lakin imkânsız değildir.

Psikoloji burada “duygusal esneklik” kavramından bahseder. Duygusal esneklik, kişinin ilgide bir tetiklenme olduğunda büsbütün içgüdüsel davranmak yerine bir an durup kendi hissini fark edebilmesidir.

“Şu an neden gerildim?”
“Bu his sahiden partnerimin davranışıyla mı ilgili?”
“Bu his bana eski bir şeyi mi hatırlattı?”

Bu sorular kolay görünür lakin bağlantıyı öteki bir boyuta taşır. Zira yetişkinlikte kurulan bağların en uygunlaştırıcı tarafı, hislerin paylaşılabilir hâle gelmesidir. Paylaşılan his, denetim edilebilir bir histir.

Bir bağlantıda en çok itimat yaratan şey kusursuzluk değil, duygusal dürüstlüktür. Birçok yetişkin kendi hissini gizlemeyi, bağlantıyı korumak olarak görür. Halbuki his gizlendikçe gerginlik artar. Beyin gizlediği his üzerinden alarm üretir. Bu yüzden ilgide “Ben iyiyim” demek birden fazla vakit uygun gelmez, zira doğrusu “Ben biraz kırıldım fakat bunun hakkında konuşabiliriz” demektir.

İlişkilerde bilimsel olarak en çok düzenleyen şey “güvenli iletişim”dir. Bu bağlantının üç ayağı vardır:

Duyguya isim vermek: “Kırıldım”, “kaygılandım”, “şu an savunmada hissediyorum.”

Kendini açıklamak: “Bu his bana eski bir tecrübesi hatırlattı.”

Bağ kurmak: “Bunu birlikte çözebiliriz.”

Bu üç adım, alakada çatışmayı zayıflatır ve bağlanmayı güçlendirir.

Yetişkinlikte birçok vakit şunu fark ederiz: İnsan sevmekten çok, sevilmeye uygun olup olmadığını sorgular. Meğer bağlar kusursuz olmak üzerine değil, iki insanın tıpkı anda kırılabilir olduğunu kabul etmesi üzerine konseyidir.

Ve tahminen de bunu kabul etmek en büyük özgürlüktür:
Yakınlaşmak riskli olabilir, fakat uzak durmak güzelleştirmez.

İnsan bağ kurdukça büyür, anlaşıldıkça esner, sevdikçe inançta hisseder.

Yetişkin ilgilerinin kırılgan olmasının nedeni, insanların zayıf olması değil; insanların geçmişleri olmasıdır. Lakin hoş olan şu ki, geçmiş nasıl olursa olsun, bugün kurduğumuz bağlar bizi tekrar şekillendirebilir.

Bazen bir ilginin en uygunlaştırıcı cümlesi şudur:
“Buradayım ve birlikte bakabiliriz.”

İnsan yetişkinlikte en çok bunu duymaya gereksinim duyar.

Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz