Yetişkinlikte Kendini Sabotaj: Muvaffakiyetin Eşiğinde Geri Adım Atmanın Ruhsal Kökeni

İlginç olan şu ki: Hiç kimse kendi hayatını bilerek zorlaştırmak istemez. Yeniden de birçok yetişkin bunu sık sık yapar. Pekala neden? Bu hakikaten “karakter zayıflığı” mı, yoksa daha karmaşık bir şey mi?

Psikolojiye nazaran kendini sabotaj aslında öğrenilmiş bir korunma stratejisidir. Beynimiz, geçmişte inançlı olmadığımız durumları kaydeder ve misal bir his hissettiğimiz anda alarm verir. Muvaffakiyet, yakınlık, görünürlük, olumlu geri bildirim… Bunlar kulağa hoş gelir fakat kimi yetişkinler için tıpkı vakitte risklidir. Zira geçmişte muvaffakiyet baskıya, görünürlük tenkide, yakınlık hayal kırıklığına bağlanmış olabilir.

Beyin için tanıdık olan şey her vakit güzel değildir. Fakat tanıdık olan inançlı hissedilir. Bu nedenle yetişkin, makûs bir döngü bile olsa, alıştığı duygusal alanı terk etmekte zorlanır. Kendini sabotaj tam da bu noktada devreye girer: Yeni, bilinmeyen ve potansiyel olarak “iyi” olan bir hayatın riskine karşı, eski ve tanıdık olanın konforunu muhafazaya çalışır.

Bunun bilimsel temeli nettir: Beyin değişimi tehdit olarak algılar. Nöral ağlar yıllarca birebir niyet kalıplarıyla çalıştığı için yeniyi deneyimlemek güç gerektirir. Bu güç bedensel olarak tasa, zihinsel olarak direnç, duygusal olarak huzursuzluk yaratır. Yetişkin bunun tam bir farkına varmasa da “bir şey yanlış gidiyor” hissine kapılır ve geri çekilir.

Fakat asıl dikkat alımlı olan şudur: Kendini sabotaj çoklukla muvaffakiyet ya da memnunluk gelmek üzereyken ortaya çıkar. Zira kişi o mutluluğa alışık değildir. Beyin alışık olmadığı duyguya güvenemez.

Bu nedenle birçok yetişkin, âlâ giden bir bağdan ansızın uzaklaşır, mesleğinde yükselirken motivasyonunu kaybeder, büyük bir adım atacakken erteler, hatta süreksiz bir dinginlik hissettiğinde bile huzursuz olur. Güya “fazla iyi” gelen şeylerin gerisinde daima bir tehlike varmış üzere.

Kendini sabotajın kökünde ekseriyetle üç his bulunur:

Yetersizlik hissi: “Ben bunu hak etmiyorum.”

Terk edilme ya da yaralanma korkusu: “Bir gün bu uygun his bitecek.”

Kontrol gereksinimi: “Kötüyü ben başlatayım ki sürpriz olmasın.”

Bunlar, yetişkinliğin su yüzüne çıkardığı lakin çocukluğun öğrettiği hislerdir.

Güzel olan şu ki, sabotajın fark edilmesi bile dönüşümü başlatır. Zira farkındalık, otomatik davranışı şuurlu hale getirir.

“Şu an geri çekiliyorum zira korktum.”
“Bu işi erteledim zira başarısız olmaktan değil, başarılı olmaktan çekindim.”
“İlişkide aralık koydum zira yakınlık benim için riskli hissettirdi.”

Bu cins cümleler duyguya isim verir. Ve bilimsel olarak biliyoruz ki hissin ismi konduğunda amigdalanın tehdidi azalır. Yani fark edilen his, artık davranışı yönetemez.

Kendini sabotajı durdurmak, kişinin kendine şefkat geliştirmesiyle başlar. Yetişkinlikte birçok insan kendine acımasızdır: “Yine batırdım.”, “Yine beceremedim.”, “Yine her şeyi mahvettim.”

Oysa sabotaj zayıflık değil; bir korunma biçimidir. Bu gerçek kabul edildiğinde, kişi artık kendine kızmayı bırakabilir ve neden bu türlü davrandığını anlamaya başlayabilir.

En güçlü değişim, içsel diyaloğun dönüşümüdür: “Seni muhafazaya çalıştığını biliyorum, lakin artık gerek yok.” Bu cümle bile hudut sisteminin tonunu değiştirir.

Yetişkinlikte en düzgünleştirici an, kişinin kendine şunu söyleyebildiği andır: “İyi olanı da hak ediyorum.”

Çünkü en büyük sabotaj, kişinin kendisini yeterli bir yaşama layık görmemesidir.

Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz