Kendine yabancılaşma, kişinin kim olduğu, ne istediği ve ne hissettiğiyle temasının zayıflaması durumudur. Bu bir anda ortaya çıkmaz; birden fazla vakit yavaş, sessiz ve fark edilmeden ilerler. İnsan bir noktada kendini değil, beklentileri yaşamaya başlar. Vakitle kendi iç sesi kısılır, dış sesler barizleşir.
Bu yabancılaşmanın kökeni çoğunlukla erken hayat tecrübelerine dayanır. Çocuklukta hislerine gereğince alan tanınmayan, gereksinimleri görmezden gelinen ya da “uyumlu olmanın” ödüllendirildiği bireyler, vakitle kendilerini değil çevreyi merkeze almayı öğrenir. Böylelikle hayatta kalmak için geliştirdikleri bu strateji, yetişkinlikte kimlik karmaşasına dönüşebilir.
Varoluşçu psikolojiye nazaran insanın temel gereksinimlerinden biri otantik olma, yani kendisiyle uyumlu yaşama hâlidir. Lakin bu otantiklik, daima dış taleplerle şekillenen bir ömürde giderek kaybolur. Kişi, “ne istiyorum?” sorusunu sormayı bırakır; onun yerine “benden ne bekleniyor?” sorusu baskın hâle gelir.
Kendine yabancılaşma birden fazla vakit dramatik bir krizle değil, küçük kopukluklarla başlar. Sabah uyanmakta zorlanma, evvelce keyif veren şeylerin anlamsızlaşması, karar verirken içsel bir pusulanın olmaması bu kopukluğun işaretleridir. Kişi kendini “rol yapıyormuş” üzere hissedebilir. Toplumsal alakalarda var lakin duygusal olarak orada değildir.
Psikodinamik açıdan bakıldığında, bu durum uydurma benlik kavramıyla alakalıdır. Donald Winnicott, uydurma benliği; çocuğun çevresel beklentilere ahenk sağlamak için geliştirdiği, lakin gerçek muhtaçlıklarını örten bir yapı olarak tanımlar. Uydurma benlik uzun müddet fonksiyonel olabilir; kişi başarılı, uyumlu ve meselesiz görünür. Fakat gerçek benlik bastırıldıkça içsel boşluk büyür.
Nörobiyolojik olarak bu yabancılaşma, vücutla ilişkinin zayıflamasıyla da bağlıdır. Hisler sadece zihinsel değil, bedensel tecrübelerdir. Lakin daima bastırılan hisler, bedensel farkındalığı da azaltır. Kişi ne hissettiğini anlamadığı üzere vücudunun verdiği sinyalleri de kaçırır. Bu durum psikosomatik şikâyetlerle kendini gösterebilir.
Toplumsal yapı da kendine yabancılaşmayı besler. Daima sürat, muvaffakiyet ve karşılaştırma üzerine kurulu bir hayatta durup içe bakmak zorlaşır. Beşerler ne yaşadıklarını değil, nasıl göründüklerini düşünmeye başlar. Böylelikle iç tecrübe yerini performansa bırakır.
Terapi sürecinde kendine yabancılaşma yaşayan bireyler sıklıkla “ben kimim?” sorusuyla gelir. Fakat bu soru, kolay bir kimlik arayışından çok daha derindir. Kişi aslında kaybettiği iç temasını aramaktadır. Bu temas tekrar kurulduğunda, kişi birinci başta rahatsız edici hislerle karşılaşabilir. Zira bastırılan her şey, görünür olmak ister.
Kendine yabancılaşmadan çıkış, ani bir farkındalıkla değil; küçük temaslarla olur. Hisleri isimlendirmek, vücudu dinlemek, istemediği şeylere “hayır” diyebilmek bu temasın birinci adımlarıdır. Maksat büsbütün değişmek değil; aslında var olanla yine bağ kurmaktır.
Sonuç olarak kendine yabancılaşma, insanın kendini kaybetmesi değil; uzun mühlet kendinden vazgeçmesinin bir sonucudur. Ve vazgeçilen her şey üzere, yanlışsız şartlarda tekrar bulunabilir.
Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
