Geçmişle Pazarlık: İnsan Neden Olmamış Olaylar Üzerinden Kendini Kabahatler?
Karşıt olgusal düşünme, insan zihninin doğal bir fonksiyonudur. Beyin, gelecekte daha yeterli kararlar alabilmek için geçmiş senaryoları tekrar kurgular. Fakat bu sistem denetimden çıktığında, kişiyi içsel bir suçluluk döngüsüne sokar. Kişi, denetimi dışında olan şartları bile kendi sorumluluğuymuş üzere algılamaya başlar.
Bu suçluluğun temelinde denetim yanılsaması yatar. İnsan zihni, meçhullüğü tolere etmekte zorlanır. “Bu bu türlü oldu zira hayat bazen öyledir” demek yerine, “ben kusur yaptım” demek daha katlanılabilir gelir. Zira suçluluk, çaresizlikten daha tanıdıktır.
Özellikle travmatik olmayan fakat duygusal tesiri yüksek olaylardan sonra bu niyet şekli sık görülür. Bir alakanın bitişi, bir fırsatın kaçması ya da bir kayıp sonrası kişi, geçmişteki her adımı didiklemeye başlar. Emel tahlil bulmak üzere görünse de, birden fazla vakit bu bir kendini cezalandırma biçimidir.
Psikanalitik perspektifte bu durum, çok süperego ile ilişkilendirilir. Kişinin içsel eleştirmeni çok güçlüdür ve geçmişteki benliği bugünün bilgisiyle yargılar. Fakat bu adil bir yargı değildir. Zira geçmişteki benlik, bugünkü farkındalığa sahip değildi.
Nörobilimsel açıdan bakıldığında, ruminasyon eğilimi olan bireylerde beynin varsayılan mod ağı daha etkindir. Bu ağ, zihnin hür dolaştığı ve geçmiş-gelecek ortasında gidip geldiği durumlarda çalışır. Gerilim ve telaş arttığında, bu ağ daha fazla devreye girer ve kişi geçmişte takılı kalır.
Geçmişle pazarlık birçok vakit kişinin kendine şefkat göstermekte zorlandığını da gösterir. Diğerlerine karşı anlayışlı olan birey, kendisi kelam konusu olduğunda acımasız olabilir. Yanılgı yapmanın insan olmanın bir modülü olduğu bilgisi bilişsel seviyede vardır, fakat duygusal seviyede kabul edilmez.
Terapi sürecinde bu niyetlerle çalışırken kıymetli olan, “gerçek sorumluluk” ile “hayali sorumluluk” ortasındaki farkı ayırt etmektir. Kişi, denetim edemediği değişkenleri fark ettikçe suçluluk azalır. Gaye geçmişi aklamak değil; onu olduğu hâliyle anlamlandırmaktır.
Geçmişle pazarlığı bırakmak, geçmişi unutmak manasına gelmez. Bilakis, geçmişi gerçekçi bir çerçeveye oturtmaktır. “Elimden gelen buydu” diyebilmek, ruhsal olgunluğun değerli bir göstergesidir.
Sonuç olarak insan, yalnızca yaşadıklarının değil; yaşamadıklarının da yasını meblağ. Lakin bu yas, suçlulukla değil; kabulle işlendiğinde güzelleştirici olur. Geçmiş değişmez, lakin onunla kurulan münasebet değişebilir. Ve bazen en büyük rahatlama, geçmişten özür dilemek değil; ona şefkatle bakabilmektir.
Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
