Geç Kalmış Reaksiyonlar: İnsan Neden O Anda Değil, Sonradan Üzülür ya da Öfkelenir?

Duygular her vakit olayla eş vakitli ortaya çıkmaz. Bilhassa ağır gerilim, şaşkınlık ya da tehdit algısı içeren durumlarda beyin önceliği hayatta kalmaya verir. Limbik sistem ve bilhassa amigdala, tehlike algısında süratli kararlar alırken; hissin derinlemesine işlenmesi ertelenir. Bu nedenle kişi olay anında “donuk” hissedebilir.

Bu durum sıklıkla travmatik olmayan fakat sarsıcı tecrübelerde görülür. Örneğin bir tenkit, bir ayrılık, beklenmedik bir hayal kırıklığı. Kişi o an güçlü durmak, ağlamamak, ortamı yönetim etmek zorunda hissedebilir. Beyin bu durumda duyguyu askıya alır. Lakin askıya alınan his yok olmaz; sadece uygun vakti bekler.

Geç gelen hislerin bir öbür nedeni öğrenilmiş duygusal bastırmadır. Çocukluk periyodunda “abartma”, “geçer”, “buna mı üzülüyorsun?” üzere iletiler alan bireyler, hislerini anında fark etmekte zorlanabilir. Duyguyu tanımlama ve tabir etme mahareti gereğince gelişmediğinde, his şuur seviyesine geç ulaşır.

Psikanalitik kuramda bu durum, savunma düzenekleriyle ilişkilendirilir. Bilhassa inkâr, bastırma ve entelektüelleştirme sık kullanılır. Kişi olayı mantıksal olarak açıklayabilir, nedenlerini sıralayabilir lakin duygusal temas kuramaz. Bu temas, inançlı hissettiğinde ve zihinsel savunmalar gevşediğinde ortaya çıkar.

Nörobilimsel olarak bakıldığında, hislerin geç gelmesi beynin bilgi sürece suratlarıyla da bağlantılıdır. Süratli yansılar daha çok alt beyin yapılarıyla; duygusal anlamlandırma ise kortikal alanlarla bağlıdır. Bu nedenle “anlamak” ile “hissetmek” her vakit tıpkı anda gerçekleşmez.

Geç gelen öfke bilhassa kişilerarası alakalarda barizdir. Kişi hudutlarının ihlal edildiğini o an fark etmeyebilir. Toplumsal ahenk, karşı tarafı üzmeme isteği ya da çatışmadan kaçınma davranışı hissin önüne geçer. Fakat hudut ihlali zihinsel olarak işlendiğinde öfke ortaya çıkar. Bu öfke bazen kendine, bazen geçmişteki şahsa yönelir.

Bu durum kişinin kendini suçlamasına yol açabilir: “Neden o an reaksiyon vermedim?” Meğer ruhsal açıdan bu, zayıflık değil; hudut sisteminin esirgeyici bir karşılığıdır. Beyin, o anki kapasiteye nazaran en inançlı yolu seçmiştir.

Terapi sürecinde geç gelen hisler epeyce değerli ipuçları sunar. Bu hisler, kişinin bastırdığı gereksinimleri, söyleyemediklerini ve fark edemediği sonlarını gösterir. Bu nedenle hedef, “neden geç geldi?” sorusundan çok “bu his bana ne anlatıyor?” sorusunu sormaktır.

Geç gelen hislerle çalışırken en kıymetli nokta, onları geçersizleştirmemektir. Zamanlaması ne olursa olsun, her his manalıdır. Hisler takvimle değil, itimatla ortaya çıkar. Kişi kendini inançta hissettiğinde, zihni yavaşladığında, vücut gevşediğinde hisler yüzeye çıkar.

Sonuç olarak, hislerin geç gelmesi insan olmanın doğal bir kesimidir. Anında hissetmemek, hissiz olmak manasına gelmez. Bazen hisler, fark edilmek için gerçek anı bekler. Ve o an geldiğinde, geçmişte yaşananlar birinci sefer nitekim hissedilir.

Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz