Anne Babaların Ergenlere Yaklaşımı ve Ergen Psikososyal Gelişimi Üzerindeki Tesirleri

Ergenlik, çocukluk ile yetişkinlik ortasında yer alan ve bireyin kimlik kazanımı sürecinde merkezi bir rol oynayan gelişimsel bir devirdir. Dünya Sıhhat Örgütü (WHO) ergenliği 10–19 yaş aralığı olarak tanımlamaktadır. Bu periyotta yaşanan süratli fizikî değişimlerin yanı sıra bilişsel kapasitede artış, soyut düşünmenin gelişimi ve duygusal yoğunluk dikkat çekmektedir (Steinberg, 2014).

Ergenlik sürecinin sağlıklı bir biçimde atlatılmasında aile sistemi ve bilhassa anne babaların tavırları kritik bir role sahiptir. Ebeveynlerin ergenin özerklik muhtaçlığına nasıl karşılık verdiği, hudut koyma biçimleri ve bağlantı biçimleri; ergenin ruhsal ahengini direkt etkilemektedir.

 Ergenlik Periyodunun Gelişimsel Özellikleri

Ergenlik periyodunda beyin gelişimi şimdi tamamlanmamıştır. Bilhassa yürütücü fonksiyonlardan sorumlu olan prefrontal korteksin gelişimi, yirmili yaşların ortalarına kadar devam etmektedir. Buna rağmen limbik sistemin erken olgunlaşması, ergenlerde duygusal reaksiyonların ağır ve ani yaşanmasına neden olmaktadır (Casey, Jones & Hare, 2008).

Bu nörogelişimsel dengesizlik, ergenlerin risk alma davranışlarına yatkınlığını, his düzenleme zahmetlerini ve ebeveynlerle yaşanan çatışmaları açıklayan temel faktörlerden biridir. Hasebiyle ebeveyn-ergen çatışmaları birçok vakit patolojik değil, gelişimsel bir bağlamda değerlendirilmelidir.

 Ebeveyn Tavırları ve Ergen Gelişimi

      Ebeveynlik Stilleri

Baumrind (1971) ebeveyn tavırlarını dört temel başlık altında incelemiştir: otoriter, müsaade verici, ihmalkâr ve demokratik ebeveynlik. Araştırmalar, demokratik ebeveynlik tarzının ergen gelişimi açısından en kollayıcı tavır olduğunu göstermektedir (Steinberg, 2001).

Demokratik ebeveynler:

Net sonlar koyar,

Ergenin görüşlerini dikkate alır,

Açıklayıcı ve destekleyici bir irtibat usulü benimser.

Bu yaklaşım, ergenlerde daha yüksek benlik hürmeti, akademik ahenk ve ruhsal dayanıklılık ile bağlantılıdır.

      Otoriter ve Müsaade Verici Tavırların Riskleri

Otoriter ebeveynlik; katı kurallar, düşük duygusal yakınlık ve cezalandırıcı yaklaşımlarla karakterizedir. Bu tavır, ergenlerde içe kapanma, dert bozuklukları ve düşük öz-yeterlik ile alakalıdır (Maccoby & Martin, 1983).

İzin verici ebeveynlikte ise hudutların yetersiz olması; dürtü denetim zahmetleri, sorumluluk almada zorlanma ve riskli davranışlarda artışla sonuçlanabilmektedir.

 Bağlanma Kuramı Perspektifinden Ergen–Ebeveyn İlişkisi

Bağlanma kuramına nazaran, erken çocuklukta kurulan inançlı bağlanma alakası, ergenlikte de bireyin gerilimle başa çıkma ve his düzenleme kapasitesini etkilemektedir (Bowlby, 1988). İnançlı bağlanmaya sahip ergenler, özerklik arayışlarını ebeveynleriyle bağlarını koparmadan sürdürebilmektedir.Ebeveynlerin bu periyotta hem “güvenli üs” hem de “keşfe müsaade veren figür” rolünü dengeleyebilmesi, sağlıklı psikososyal gelişimin temelini oluşturmaktadır.

 Duygu Düzenleme ve Ebeveyn Desteği

Ergenlikte his düzenleme marifetleri şimdi tam olarak gelişmemiştir. Ebeveynlerin ergenin hislerini küçümseyen, bastıran yahut yargılayan yaklaşımları; his düzenleme zahmetlerini artırabilmektedir. Buna karşılık, hisleri isimlendiren, kabul eden ve düzenlemeye yardımcı olan ebeveyn yansıları; ergenin ruhsal sağlamlığını güçlendirmektedir (Morris et al., 2007).

 Sonuç ve Klinik Çıkarımlar

Anne babaların ergenlere yaklaşımı; denetim ve hürlük ortasında kurulan istikrar, irtibat biçimi ve duygusal erişilebilirlik üzerinden şekillenmektedir. Ergenlik periyodunu “problemli” bir süreç olarak görmek yerine, gelişimsel bir dönüşüm devri olarak ele almak; ebeveyn-ergen münasebetinde çatışmayı azaltmakta ve inancı artırmaktadır.

Klinik uygulamalarda ebeveynlere yönelik psikoeğitim çalışmalarının; ergen ruh sıhhatini desteklemede tesirli bir müdahale alanı olduğu görülmektedir.

Kaynakça (APA)

Baumrind, D. (1971). Current patterns of parental authority. Developmental Psychology, 4(1), 1–103.
Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York: Basic Books.
Casey, B. J., Jones, R. M., & Hare, T. A. (2008). The adolescent brain. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124, 111–126.
Maccoby, E. E., & Martin, J. A. (1983). Socialization in the context of the family: Parent-child interaction. In P. H. Mussen (Ed.), Handbook of child psychology (Vol. 4, pp. 1–101). New York: Wiley.
Morris, A. S., Silk, J. S., Steinberg, L., Myers, S. S., & Robinson, L. R. (2007). The role of the family context in the development of emotion regulation. Social Development, 16(2), 361–388.
Steinberg, L. (2001). We know some things: Parent–adolescent relationships in retrospect and prospect. Journal of Research on Adolescence, 11(1), 1–19.
Steinberg, L. (2014). Age of opportunity: Lessons from the new science of adolescence. Boston: Houghton Mifflin Harcourt.