1. Disosiyatif Bozukluk Nedir?
Kelime manası “çözülme” olan disosiyasyon; olağanda bir bütün halinde çalışan şuur, bellek, kimlik ve etraf algısı ortasındaki bağın kopmasıdır. Türkiye’de psikiyatri müracaatlarının yaklaşık %5-10‘unu oluşturan bu tablo, beyinde yapısal bir hasar olmamasına karşın nörolojik hastalıkları taklit eden belirtilerle seyreder (APA, 2013).
2. Nedenleri: Travma ve Savunma Düzeneği
Disosiyatif bozuklukların kökeninde neredeyse her vakit çocukluk çağı travmaları (istismar, ihmal, şiddet) yer alır. Çocuk, baş edemediği ağır gerilim karşısında zihinsel olarak ortamdan uzaklaşmayı bir hayatta kalma stratejisi olarak öğrenir.
3. Belirtiler ve Klinik Tipler
Literatürde (DSM-5 ve ICD-11) disosiyatif belirtiler şu kategorilerde incelenir:
-
Disosiyatif Bayılmalar (Psödo-epilepsi): En sık görülen belirtidir. Sara nöbetine emsal lakin beyindeki elektriksel bir bozukluktan değil, ruhsal kahırdan kaynaklanır. Hasta ekseriyetle çevreyi duyar ancak reaksiyon veremez.
-
Disosiyatif Amnezi (Unutkanlık): Travmatik olayların yahut şahsî bilgilerin ani bir biçimde hatırlanamamasıdır.
-
Disosiyatif Kimlik Bozukluğu: Kişinin içinde farklı “kişilik durumlarının” varlığı ve bu durumlar ortasında geçişler yaşanmasıdır.
-
Depersonalizasyon / Derealizasyon: Kişinin kendi vücuduna yahut etrafa yabancılaşması, her şeyi bir düş içindeymiş üzere algılamasıdır.
4. Tedavi ve Yaklaşım Prensipleri
Disosiyatif bozukluk, telkine yatkınlığın yüksek olduğu bir tablodur. Bu nedenle tedavi süreci profesyonel bir yerde yürütülmelidir:
-
Doğru Müdahale: Bayılma anında hastaya soğan koklatmak yahut sert müdahalelerde bulunmak gerilimi artırır. Hastayı sakin bir alana alıp nöbetin geçmesini beklemek en sağlıklı yaklaşımdır.
-
Psikoterapi: Tedavinin altın standardı psikoterapidir. Bilhassa EMDR ve Bilişsel Davranışçı Terapi, travmatik anıların işlenmesi ve bireyin daha olgun savunma düzenekleri geliştirmesi için tesirlidir.
-
Aile İşbirliği: Ailenin, belirtiler yalnızca ortaya çıktığında değil, genel süreçte destekleyici olması tedavinin muvaffakiyetini belirler.
Sonuç
Disosiyatif bozukluk bir “hastalık” olmaktan çok, ruhun ağır yaralara verdiği bir reaksiyondur. Uygun psikoterapi takviyesi ile bu “sigorta atma” davranışının yerine, hislerle sağlıklı baş etme yolları geliştirilebilir ve kişi bütüncül kimliğine tekrar kavuşabilir.
Kaynakça:
- American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.).
- Putnam, F. W. (1997). Dissociation in Children and Adolescents: A Developmental Perspective.
- Şar, V. (2011). Epidemiology of Dissociative Disorders: An Overview.
