1. Travmanın Tarifi: Beklenmeyenin Sarsıcı Etkisi
Psikolojik travma, bireyin kendisinin yahut yakınının vefat ya da yaralanma tehdidiyle karşı karşıya kaldığı, fizikî ve ruhsal bütünlüğünü sarsan olaylar olarak tanımlanır (APA, 2013). Travmayı sıradan bir gerilimden ayıran temel fark, kişinin güvenlik algısının kökten sarsılmasıdır.
2. Travma Türleri
Literatürde travmalar çoklukla iki ana kategoriye ayrılır:
-
Tip I Travmalar (Tekil): Kaza, doğal afet yahut tek seferlik bir taarruz üzere birdenbire gelişen olaylar.
-
Tip II Travmalar (Karmaşık): Çocukluk çağı istismarı yahut aile içi şiddet üzere uzun vadeli ve tekrarlayıcı olan, “Kompleks Travma” olarak isimlendirilen durumlar (Herman, 1992).
3. Beyin ve Hudut Sistemi Üzerindeki Etkileri
Travmatik bir olay sırasında beynin “alarm merkezi” olan amigdala çok hassas hale gelirken, mantıklı düşünmeden sorumlu olan prefrontal korteks devre dışı kalabilir. Bu durum, kişinin olay geçse bile hala tehlikedeymiş üzere hissetmesine neden olur.
4. Belirtiler ve Travma Sonrası Gerilim Bozukluğu (TSSB)
Her travmatik tecrübe TSSB’ye dönüşmese de, aşağıdaki belirtiler travmanın izlerini taşır:
-
Yeniden Deneyimleme: Olayın flashbackler yahut kabuslar halinde tekrar yaşanması.
-
Kaçınma: Olayı hatırlatan yerlerden, bireylerden yahut kanılardan uzak durma.
-
Aşırı Uyarılmışlık: Daima tetikte olma hali, irkilme reaksiyonları ve uyku bozuklukları.
5. Düzgünleşme Mümkün mü?
Günümüzde travma tedavisinde EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yine İşleme), Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve Somatik Deneyimleme üzere yolların aktifliği bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Travma sonrası büyüme (Post-Traumatic Growth) kavramı, gerçek dayanakla bireyin bu şiddetli süreçten güçlenerek çıkabileceğini göstermektedir.
EMDR Terapisi: Beynin Doğal Düzgünleşme Gücünü Harekete Geçirme
Travmatik anıların işlenmesinde ve tesirlerinin azaltılmasında aktüel yaklaşımlardan biri olan EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing – Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yine İşleme) terapisi, Dr. Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir. EMDR, beynin travmatik anıları sürece ve depolama halini değiştirerek güzelleşmeyi maksatlar.
EMDR Nasıl Çalışır?
EMDR teorisine nazaran, travmatik bir olay yaşandığında, bu anı doğal bir biçimde işlenemez ve beynin hudut ağında “donmuş” yahut “kilitlenmiş” kalır. Bu durum, kişinin olayı güya hala yaşanıyormuş üzere hissetmesine, flashbackler ve ağır duygusal reaksiyonlar vermesine neden olur.
EMDR terapisi, bu kilitlenmiş anıları amaç alır. Terapist rehberliğinde, danışan travmatik anıyı zihninde tutarken tıpkı vakitte çift istikametli ihtarım (bilateral stimulation) ismi verilen ritmik göz hareketleri, sesler yahut dokunuşlar (tapping) kullanır. Bu çift taraflı uyarımın, REM uykusundaki üzere beynin doğal sürece sistemini taklit ettiği ve kilitlenmiş anının yine işlenmesini sağladığı düşünülmektedir.
EMDR’ın Yararları:
-
Anıların Duyarsızlaşması: Travmatik anının yarattığı ağır rahatsızlık ve duygusal yük azalır.
-
Bilişsel Yine Yapılandırma: Danışan, olaya ve kendine dair olumsuz inançlarını daha gerçekçi ve olumlu olanlarla değiştirmeye başlar (Örn: “Ben güçsüzüm” yerine “Ben hayatta kalabildim”).
-
Fizyolojik Rahatlama: Travmayla bağlantılı bedensel gerginlik ve çok uyarılma azalır.
-
Hızlı ve Tesirli Sonuçlar: Gerçek uygulandığında, EMDR’ın kısa müddette besbelli düzgünleşme sağlaması, bilhassa TSSB tedavisinde öne çıkan bir usul olmasını sağlamıştır.
EMDR, Dünya Sıhhat Örgütü (WHO) ve Amerikan Psikiyatri Birliği (APA) üzere değerli sıhhat kuruluşları tarafından travma sonrası gerilim bozukluğu tedavisinde etkinliği kanıtlanmış bir terapi yöntemi olarak kabul edilmektedir. Travmanın getirdiği yükten kurtulmak ve hayat kalitesini artırmak için EMDR, güçlü bir seçenek sunmaktadır.
Kaynakça:
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.).
- Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.
- Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
- World Health Organization. (2018). International Classification of Diseases (11th Revision).
