Kişilik, ahenge dönük değilse, esneklikten mahrum ise, fonksiyonel bozukluğa ve öznel rahatsızlığa yol açıyorsa kişilik bozukluğundan kelam edilir.
Kişilik bozukluklarında; kişinin olağan dışı davranışları kendini rahatsız etmez, aksine haz vericidir. Kişilerarası bağlarda bozukluk oluşturur. Bilişsel yetiler, duygulanım ve niyet yapısı dertlidir. Psikosomatik hastalıklar sıktır. Hata, husus kullanımı, bağımlılık sık görülür. Kişilik bozuklukları genel nüfusta % 10–20 oranlarında görülür.
Kişilik bozuklukları ömür uzunluğu sürer. Tedavide psikoterapi uygulanabilir. İlaç tedavisi semptomatik olarak kullanılır. Kişilik bozuklukları tek başına ya da öteki psikiyatrik bozukluklarla birlikte görülebilir.
Kişilik Bozukluklarının Sınıflandırılması:
A KÜMESİ: Paranoid K.B., Şizoid K.B. ve Şizotipal K.B.
B KÜMESİ: Antisosyal K.B., Narsisistik K.B., Histrionik K.B. ve Borderline K.B.
C KÜMESİ: Utangaç K.B., Bağımlı K.B. ve Obsesif-Kompulsif K.B.
BTA : Pasif-Agresif K.B. ve Depresif K.B. (BTA: Öbür Türlü İsimlendirilemeyen K.B.)
Paranoid Kişilik Bozukluğu
Güvensiz kuşkucu, patolojik kıskançlıkları ve tehditkâr kanıları vardır. İş, arkadaş alakaları ve evlilik ömürlerinde problemleri vardır. Eşlerinden kuşkulanırlar, kendilerine ziyan verileceği kanıları vardır. İş arkadaşlarının güvenilirliğinden kuşkulanıp, aleyhine kullanılacağını düşünerek sır vermezler. Sıradan kelam ve olaylardan mana çıkarırlar. Haksızlığa ve önemsenmemeye dayanamazlar.
Paranoid kişilik bozukluğunda yerleşik niyet “insanlar muhtemel düşmanlardır”, önde gelen davranışı ise “dikkatli olmadır.”
Şizoid Kişilik Bozukluğu
Sürekli toplumsal bağlardan kopma, kaçınma davranışları görülür ve diğerleriyle birlikte olunan ortamlarda hislerinin anlatımında kısıtlı kalırlar. Hislerini hiçbir halde tabir etmezler, etrafındaki insanlarda ağır his yaşamaz üzere izlenim bırakırlar. Kendi halinde bir hayat üslubu seçmek yahut kimseye karışmamak üzere davranışları vardır. Cinsel tecrübe yaşamaya ilgisizdirler. Yakın bir münasebete girmeye zorlanırlarsa, anksiyeteleri artabilir. Diğerlerine gereksinim duymadan tek başlarına bir hayat sürerler.
Şizoid kişilik bozukluğunda yerleşik fikir “benim bir dünyam olmalı”, önde gelen davranışı ise “toplumdan uzaklaşmadır.”
Şizotipal Kişilik Bozukluğu
Şizotipal kişilik bozukluğu olan bireyler davranışlarında, niyetlerinde, duygulanımlarında, konuşmalarında ve görünümlerinde acayiplikler ve sıra dışılıklar vardır. Kendilerini özel olarak görürler, özel güçleri olduğuna inanırlar. Olağandışı algısal yaşantılar ve bedensel illüzyonlar olabilir. Telepati, altıncı his, gaipten sesler, konuşmalar ve iletiler aldığına inanırlar.
Antisosyal Kişilik Bozukluğu
Başkalarının haklarını saymama, oburlarının haklarına saldırma, onları hiçe sayan davranışlarla giden kişilik bozukluğudur. Bu teşhis 18 yaşından küçüklere konmaz. Bu kişilik bozukluğu gösteren şahıslarda çocukluktan itibaren konuttan kaçma, palavra söyleme, hırsızlık, saldırganlık, husus kullanımı, yasadışı aktiviteler üzere davranışlara rastlanmaktadır. Verdikleri ziyandan ötürü vicdan azabı duymazlar. Genelde kavgacıdırlar. Kendilerine ziyan verme gayretleri yaygındır. Kolay yoldan para kazanmak isterler.
Antisosyal kişilik bozukluğunda yerleşik niyet “kandırılabilecek beşerler var”, önde gelen davranışı ise “saldırıdır.”
Borderline (Sınır) Kişilik Bozukluğu
Bu bireylerin kimlik hissinde, duygudurumunda ve münasebetlerinde daima bir tutarsızlık vardır, nevrozla psikoz ortasındadır. Davranış halleri evvelden kestirim edilemez. Bu hastalar yalnız kalmaya tahammül edemezler. Arkadaşlıkları için çılgınca yollar denerler. Yalnızlıklarını azaltmak için rastgele münasebetler kurarlar. Boşluk duygusu ve can probleminden sıkça bahsederler. İnsanları tümüyle âlâ ya da makus kategorisine ayırırlar, bu yüzden münasebetleri başarısızdır. Öfke patlamaları sıkça olabilir.
Histrionik Kişilik Bozukluğu
Her alanda çok duygusallık ve ilgilenilme arayışı vardır. Dikkat çekme davranışı barizdir. His ve niyetleri abartılıdır. İlgi çekmek için ağlama nöbetleri geçirirler. Ayartıcı davranışları sıktır. Seksi görünürler, sekse düşkünmüş üzere davranırlar. Ama bağları yüzeyseldir. Cinsel fantaziler yaygındır. Telkine yatkındırlar, kolay etkilenirler.
Histrionik kişilik bozukluğunda yerleşik niyet “etkilemeliyim”, önde gelen davranışı ise “rol yapmadır.”
Narsisistik Kişilik Bozukluğu
Üstünlük duygusu, beğenilme ihtiyacı ve empati yapamama temel özellikleridir. Kendilerinin çok kıymetli olduğu duygusu yaşarlar. Muvaffakiyetlerini ve yeteneklerini abartırlar. Çok beğenilmek isterler, oburlarının zayıf taraflarını kullanırlar. Bu hastalarda “üretmek ve sevgi” hayata bağlayan iki noktadır. Benlik hisleri kolay zedelenebilir. Kendini beğenmiş hal ve tavırları vardır.
Narsisistik kişilik bozukluğunda yerleşik niyet “ben özelim”, önde gelen davranışı ise “önemini abartmadır.”
Çekingen Kişilik Bozukluğu
Toplumsal bağlarında, yetersizlik hisleri ve olumsuz değerlendirilmeye çok hassaslıkları olduğu için kendilerini korumak ismine kısıtlamalar getirirler. Diğerleri tarafından utanç, ürkek, yalnız ve kendi halinde bireyler olarak tanımlanır. Sevildiğinden emin olmadıkça ilgiye geçmezler. Kendini diğerlerinden aşağı görürler. Etraftan takviye görürlerse fonksiyonel olurlar.
Çekingen kişilik bozukluğunda yerleşik niyet “incinebilirim”, önde gelen davranışı ise “kaçınmadır.”
Bağımlı Kişilik Bozukluğu
İleri derecede bağımlı, uysal ve boyun eğen bireylerdir. Oburlarının öğüt ve dayanaklarıyla karar verirler. Tek başına yalnız kaldığında kendini rahatsız ve çaresiz hissederler. Bağımlı olduğu bireye karşı uzun vadeli alaka vardır. Yakın bir ilgi sonlandırıldığında öbür bir bağ arayışına girerler.
Bağımlı kişilik bozukluğunda yerleşik fikir “çaresizim”, önde gelen davranışı ise “bağlanmadır.”
Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu
Mükemmelliyetçilik, denetim koyma ve düzenlilik üzerine önde gelen özellikleridir. Karşısındaki bireylere karşı esnek olamazlar. Kuralcı, tertipli ve detaya çok dikkat ederler. Karar vermekte zorlanırlar. Bireyler ortası bağlarında sonlu, güçlü görünüşlü ve otoriter şahıslardır. Arkadaş etrafları azdır. Çok cimri, katı ve inatçıdırlar. Yaşamak için çalışmak yerine çalışmak için yaşarlar.
Obsesif kompulsif kişilik bozukluğunda yerleşik fikir “hata yapmamalıyım”, önde gelen davranışı ise “mükemmeliyetçiliktir.”
Pasif-Agresif Kişilik Bozukluğu
Engelleyen, sürüncemede bırakan, ağırdan alan, geciktiren, inatçı ve yavaşlatan şahıslardır. Diğerlerinin yanılgılarını bulup çıkarırlar. Herşeyi kendi bildikleri üzere yapma eğilimindedirler. Her şeyin en güzelini kendileri bilirler. Uyumsuzlukları nedeniyle yalnız kalabilirler.
Pasif agresif kişilik bozukluğunda yerleşik niyet “üzerime çıkılabilir”, önde gelen davranışı ise “dirençtir.”
Depresif Kişilik Bozukluğu
Karamsar, zevk alamayan, misyon sorumluluğu olan, özgüvensiz ve kronik olarak mutsuz bireylerdir. Üzüntü, mutsuzluk, keyifsizlik, kendini küçük görme, fikirli ve telaşlı yapı, karamsar, pişmanlık duymaya eğilim temel belirtileridir.
