Beynin tehdit algısından sorumlu en kıymetli yapılarından biri amigdaladır. Amigdala,
limbik sistemin bir kesimi olarak duygusal değerlendirmeleri yapar ve bilhassa kaygı,
korku ve öfke üzere temel hislerle bağlıdır. Tehlikeli bir durumla karşılaştığımızda,
duyusal bilgiler evvel talamusa gelir ve buradan iki farklı yol izler. Birincisi süratli ve ilkel olan
“kısa yol”dur: Bilgi direkt amigdalaya iletilir. Bu yol, ayrıntılı tahlil yapmaz ancak hayatta
kalmak için sürat sağlar. İkincisi ise daha yavaş fakat ayrıntılı olan “uzun yol”dur; bilgi önce
prefrontal kortekse ulaşır ve mantıksal kıymetlendirme burada yapılır.
Sorun şu ki; çağdaş dünyada karşılaştığımız birçok durum fizikî bir tehdit oluşturmasa
da beyin bunları gerçek tehlike üzere algılayabilir. Eleştirilmek, reddedilmek, yalnız kalmak,
başarısız olmak ya da sevilmediğini hissetmek üzere tecrübeler, beyin tarafından sosyal
tehdit olarak kodlanır. Beyin için toplumsal dışlanma, ilkel periyotlarda hayatta kalamamak
manasına geldiği için bu cins durumlar da amigdala tarafından alarm olarak algılanır.
Tehdit algılandığında, hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) aksı devreye girer. Bu sistem
gerilim hormonlarının (özellikle kortizol ve adrenalin) salgılanmasını sağlar. Kalp atışları
hızlanır, kaslar gerilir, sindirim yavaşlar ve vücut “savaş, kaç ya da don” tepkisine
hazırlanır. Bu süreç kısa vadeli olduğunda adaptiftir; lakin uzun müddetli gerilim durumlarında
beyin ve vücut için yıpratıcı hale gelir.
Kronik gerilim altında çalışan bir beyinde, bilhassa prefrontal korteks fonksiyonlarını sağlıklı
biçimde yerine getirmekte zorlanır. Prefrontal korteks; karar verme, dürtü denetimi, empati
kurma ve olaylara geniş perspektiften bakma üzere becerilerden sorumludur. Gerilim arttıkça
bu bölgenin tesiri azalır ve amigdala baskın hale gelir. Bu da kişinin daha tepkisel, daha
sabırsız ve daha duygusal davranmasına yol açar.
Bu noktada sıklıkla danışanlardan duyulan “Mantıksız olduğunu biliyorum lakin elimde
değil” cümlesi, aslında beynin bu işleyişini çok düzgün özetler. Kişi durumu mantıksız olarak
kıymetlendirebilir; lakin beyin, tehdidi gerçek olarak algıladığı için duygusal tepkiyi
sürdürür. Bu nedenle yalnızca “düşünceyi değiştirmek” birden fazla vakit kâfi olmaz; aynı
vakitte hudut sistemini regüle etmek gerekir.
Beynin tehdit algısını yatıştırmanın en tesirli yollarından biri inanç hissini artırmaktır.
İnanç hissi, vagus sonu üzerinden parasempatik hudut sistemini aktive eder ve bedene
“tehlike geçti” iletisi verir. Nefes antrenmanları, bedensel farkındalık çalışmaları, güvenli
ilgiler ve duygusal olarak anlaşıldığını hissetmek bu nedenle terapötik açıdan son
derece kıymetlidir.
Ayrıca, tekrar eden tecrübeler beynin nöroplastisite özelliği sayesinde yeni hudut ağları
oluşturur. Yani beyin, tehdit olarak algıladığı durumları vakitle tekrar değerlendirmeyi
öğrenebilir. Lakin bu öğrenme, sadece bilişsel seviyede değil; duygusal ve bedensel
seviyede gerçekleştiğinde kalıcı olur.
Sonuç olarak, beynimizin tehdit algısı bizi korumak için vardır; lakin çağdaş hayatta bu
sistem birçok vakit çok çalışır. Kişinin kendini “zayıf”, “dayanıksız” ya da “kontrolsüz”
olarak etiketlemesi yerine, beynin bu otomatik işleyişini anlaması ruhsal düzgünlük hali
açısından dönüştürücü bir adımdır. Zira anlaşılan bir beyin, regüle edilmeye daha
açıktır.
HAZIRLAYAN:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
Psikolog Cansu Hatice Karcıoğlu
