Csontváry’nin Old Fisherman Tablosu ve Borderline Kişilik Örgütlenmesi, Split Savunma Mekanizması
Sanat birçok vakit ruhun en derin çatışmalarını görünür kılar. Bilhassa borderline kişilik örgütlenmesi kelam konusu olduğunda, bu çatışmaların şiddeti daha da barizleşir. Tivadar Kosztka Csontváry, 1902’de yaptığı Old Fisherman (Yaşlı Balıkçı) tablosuyla bu gerçeği güçlü biçimde anlatır. Birinci bakışta sıradan bir balıkçı figürü karşımıza çıkar. Fakat biraz daha yaklaştığımızda, yüzündeki keskin ikilik bizi borderline dinamiklerin merkezine götürür.
İkiye Bölünmüş Bir Yüz
Tabloda balıkçının yüzü iki başka yarıya ayrılır.
- Sol taraf: Karanlık, yorgun ve tehditkâr bir söz taşır. Göz öfkeyle parlar, çizgiler sertleşir.
- Sağ taraf: Aydınlık, dingin ve umut verici bir bakış sunar. Göz huzur yayar, yüz sınırları yumuşar.
Bu zıtlık izleyicide güçlü bir tansiyon yaratır. Bir yüzün içinde hem vefatın gölgesini hem de ömrün ışığını birebir anda görürüz. İşte bu çatışma, ruhun bütünleşme çabasını simgeler.
Split Savunma Mekanizması
Psikanalitik kuramda split (bölme), bilhassa borderline kişilik örgütlenmesinin temel savunma sistemini oluşturur. Bu savunma sistemine sahip bir kişi, birebir objeyi hem âlâ hem de makûs taraflarıyla birlikte deneyimleyemez. Bunun yerine objeyi ikiye ayırır: ya büsbütün âlâ ya da büsbütün makus.
İşte Csontváry’nin balıkçısı bu savunmanın görsel metaforu üzeredir. Yüzün bir yarısı güzel objeyi, başka yarısı makus objeyi temsil eder. Ressam fırçasıyla ruhsal parçalanmayı somutlaştırır.
Borderline Alakalarda Split’in İzleri
Bununla birlikte “split” sırf soyut bir kavram değildir. Borderline kişilik örgütlenmesinde ilgilerde açık biçimde kendini gösterir. Bu bireyler, sevdiği insanı bir anda idealize eder. Birkaç saat sonra tıpkı kişiyi bedelsiz görür, öfkeyle reddeder.
- Partner evvel “mükemmel” olur, sonra “felaket” haline gelir.
- Kişi bir gün kendini güçlü ve özel hisseder, sonraki gün büsbütün yetersiz bulur.
- Sevgi ile nefret tıpkı şahsa karşı gerisi arkasına yaşanır.
Öte yandan bu dinamik sadece romantik ilgilerle hudutlu kalmaz. Arkadaşlık, aile ve hatta terapi bağlantılarında bile ortaya çıkar. Bu duygusal kutuplar, balıkçının yüzündeki keskin ayrım kadar besbellidir.
Sanat ve Psikoloji Ortasındaki Köprü
Ayrıca bu tablo, sanatseverler ve klinisyenler için farklı manalar türetir. Sanatseverler, bu tabloda hayat ile mevt ortasındaki tansiyonu görür. Klinisyenler ise split sistemini adeta bir ders kitabı örneği üzere izler. Bu nedenle tablo, hem estetik hem de klinik açıdan öğretici bir bedel taşır.
Psikoterapide danışan, hislerini kelama dökmekte zorlandığında bu tablo metafor vazifesi görebilir. Terapist, balıkçının yüzündeki ikiliği hatırlatarak danışanın modüllü hislerini anlamasına yardımcı olabilir.
Sonuç
Kısacası Csontváry’nin Old Fisherman tablosu sıradan bir balıkçı portresi değildir. Yüzdeki ikiye ayrılma, insan ruhunun bütünleşemeyen yanlarını açığa çıkarır. Psikanalitik gözle baktığımızda eser, borderline kişilik örgütlenmesinde sık görülen split savunmasının estetik bir tabirine dönüşür.
Sonuç olarak sanat ve psikoloji bu tabloda birleşir. Ressam fırçasıyla, klinisyen kavramlarıyla birebir hakikati lisana getirir: İnsan ruhu hem ışığı hem karanlığı taşır. Old Fisherman ise bu hakikati gözlerimizin önünde görünür kılar.
Fazlası için:
https://guilfordjournals.com/doi/abs/10.1521/pedi.2009.23.2.113
