WAS (Dünya Cinsel Sağlık Birliği) genel şurası 26 Ağustos 1999 tarihinde Hong Kong´da yapılan 14. Dünya Seksoloji Kongresi´de kozmik cinsel haklar deklarasyonunu kabul ve ilan etmiştir. Bu deklarasyona nazaran cinsel haklar;
1. Cinsel özgürlük hakkı. Cinsel özgürlük bireylerin kendi cinsel potansiyellerini tabir etmelerine imkan verir. Bu tarif cinsel baskının her cinsini, her çeşit cinsel zorlama, istismar ve tacizi reddeder ve tarifi dışında bırakır.
2. Cinsel otonomi, cinsel bütünlük ve vücut güvenliği hakkı. Bu hak bireyin kendi cinsel hayatı hakkında, kendi şahsî ve toplumsal etiği çerçevesinde özerk kararlar alma gücünü içerir. Bu hak birebir vakitte azap, yaralama ve her çeşit şiddetten arınmış olarak kendi vücudumuzu denetim etmemize ve zevk almamıza imkan tanır.
3. Cinsel mahremiyet hakkı. Bu hak diğerlerinin cinsel haklarına müdahale edilmediği sürece yakınlaşma konusunda ferdi karar verme ve davranma hakkını içerir.
4. Cinsel eşitlik hakkı. Cinsiyet, toplumsal cinsiyet, cinsel yönelim, yaş, ırk, toplumsal sınıf, din yahut fizikî ve zihinsel mani gözetilmeden hiçbir ayrımcılığa maruz kalmama hakkıdır.
5. Cinsel haz hakkı. Cinsel haz, otoerotizm de dahil olmak üzere fizikî, ruhsal, zihinsel ve ruhsal düzgünlüğün kaynağıdır.
6. Cinselliğin duygusal tabiri hakkı. Cinselliğin söz edilmesi, erotik zevkten yahut cinsel hareketten çok daha öte bir kavramdır. Bireylerin cinselliklerini bağlantı, dokunma, duygusal anlatım ve aşkla söz etme hakkı vardır.
7. Özgürce cinsel ilgiler oluşturma hakkı. Bunun manası, bireylerin evlenip, evlenmemekte, boşanıp boşanmamakta ve her türlü cinsel bağlantıya girip girmemekte özgür olduğudur.
8. Üremeyle ilgili özgür ve sorumlu seçim yapabilme hakkı. Bu, çocuk sahibi olup olmamayı seçme, çocuk sayısına ve hangi aralıkla olacağına karar verme, doğurganlık düzenlemesi ile ilgili tüm tedavilere tam erişim hakkını içerir.
9. Bilimsel araştırmaya dayalı cinsel bilgi edinme hakkı. Bu hak, cinsel bilgilerin bilimsel ve etik araştırmalar sonucu elde edilmiş olması ve toplumun tüm bölümlerine uygun yollarla yayılması gerektiğini tabir eder.
10. Kapsamlı cinsellik eğitim hakkı. Bu doğumdan başlayarak ömür uzunluğu devam eden bir süreçtir ve bütün toplumsal kurumları kapsamalıdır. 11. Cinsel sıhhat hizmeti hakkı. Cinsel sıhhat hizmetleri, tüm cinsel dert, sorun ve bozuklukların önlenmesi ve tedavisi için herkese sağlanmış olmalıdır.
CİNSEL YÖNELİM
Cinsel yönelim kişinin cinsel his, istek ve davranışların belirli bir cinsiyete çekimidir. Cinsel yönelim karşı cinse olduğunda heteroseksüellik, kendi cinsine dönük olduğunda eşcinsellik, her iki cinse dönük olduğunda biseksüellik denir. Cinsel yönelim yapısal-doğuştan beri vardır ve farklılıklar insan cinsel çeşitliliğinin doğal bir sonucudur. Bu yönelimlerin hiçbiri başkasından daha doğal, daha sağlıklı, daha üstün, daha “normal” değildir. Her birinde kişinin sağlıklı bir kişilik yapısı geliştirmesi, uyumlu ve tatmin edici kişilerarası ilgilere sahip olması, toplumsal ve mesleksel fonksiyon görmesi, cinsel ve duygusal derinlikli bağlantılar yaşayabilmesi mümkündür.
Cinsel yönelim kişinin erkek ya da bayan fizikî özelliklerine sahip olmasıyla, yani biyolojik cinsiyet özellikleriyle, kendisini erkek ya da bayan olarak kabul etmesiyle, yani cinsel kimlikle, toplumca bayan ya da erkeğe has olduğu kabul edilen davranış ve görünüme sahip olmasıyla, yani toplumsal cinsiyet özellikleriyle direkt bağlı değildir. Dışarıdan gözlenerek kişinin cinsel yönelimi anlaşılamaz, yalnızca kendi sözü ile bilinebilir. Cinsel yönelim yalnızca cinsel aktiflikle ilgili değildir; bir erkeğe heteroseksüel denilmesi için bir bayanla cinsel birlikteliği olması gerekmediği üzere, bir bayanın öbür bir bayanla ilgili cinsel fantezileri olması ya da cinsel ya da duygusal yakınlık duymuş olması tek başına o kişiyi eşcinsel yapmaz. Cinsel yönelim çok boyutlu olarak kıymetlendirilmesi gereken ve kesitsel değil lakin insan ömrünün geneliyle ilgili hangi cinse çekim duyduğunun kıymetlendirilmesi ile anlaşılabilir.
Cinsel yönelimlerin, eşcinsellik ve heteroseksüelliğin kökenleri şimdi bilimsel olarak gösterilmiş değildir. İnsan ve öbür canlılarda gözlenen bu çeşitlilik hakkında genel kabul cinsel yönelimin bir seçim/tercih sonucu olmadığıdır, çünkü bireyler hayatlarının rastgele bir periyodunda hangi cinsiyetten bireylerden hoşlanacaklarına, aşık olacaklarına, cinsel olarak uyarılacaklarına karar vermezler. Bu türlü bir karar süreci heteroseksüel bireyler için geçerli olmadığı üzere (yani bir erkek hayatının geri kalanında cinsel ve duygusal olarak bayanlara yöneleceğine karar vermediği gibi), heteroseksüellik dışında cinsel yönelimi olan bireylerde de kelam konusu değildir. Cinsel yönelim seçilen değil, fark edilen, karşı karşıya kalınan bir durumdur. Cinsel yönelimin nasıl ortaya çıktığı ile ilgili yıllarca çeşitli alanlarda çalışmalar yürütülmüşse de dengeli ve geçerli bir açıklamaya ulaşılamamıştır. Son yıllarda yapılan çalışmalar genetik ve doğum öncesi süreçlere işaret etmektedir; fakat tek belirleyenin bu etkenler olmadığı da gösterilmiştir. Şahıslarda saptanan hormon seviyeleriyle, beyin yapısı ve fonksiyonlarıyla ilgili farklılıklarla, kişinin geçmişinde cinsel istismar olmasıyla, aile yapısıyla, ebeveyn özellikleri, anne yahut babasıyla bağıyla, kendi cinsi ve karşı cinsle alaka denemelerinde olumlu/olumsuz yaşadıklarıyla, yineleyen denemeler sonucu öğrenmiş olmasıyla, bağımlılıkla açıklanamayacağı gösterilmiştir.
Heteroseksüelliğin olağan ve tek cinsel yönelim olarak kabul edildiği toplumlarda çocukluk ve gençlik periyodunda bireyler kendilerinin de heteroseksüel olduğunu kabul ederler. Eşcinsel ve biseksüel bireyler ruhsal ve bedensel olgunlaşmalarıyla birlikte kendi cinslerine yönelik ilgilerinin fark etmeye başlarlar. Bu gelişim her bireyde birebir yaşlarda gerçekleşmez. Heteroseksüellik dışında yönelimi olanların birçoklarında ilginin belirginleşmesiyle birlikte o vakte kadar gelişmiş olan heteroseksüel kimlikle uyumsuzluk nedeniyle baş karışıklığı yaşandığı, etrafın homofobik yansıları ve muhtemel reddinden kaynaklanan endişe, korku, suçluluk ve utanç hislerinin bariz olduğu bir periyoda girilir. Kişinin yöneliminde değişiklik meydana gelmemektedir; kişinin eşcinsel ya da biseksüel yöneliminin farkına varmasıyla cinsel yönelim kimliği gelişme sürecine (açılma) girilmiştir. Şahsî gelişim ve etraf ile etkileşimin imkan verdiği ölçüde, gerektiğinde ruh sıhhati uzmanlarından yardım alınarak, kişi bütünlüklü bir cinsel yönelim kimliği geliştirebilmektedir. Ruh sıhhati çalışanlarının bu süreçte rolü kişiyi eşcinsel, biseksüel ya da heteroseksüel “yapmak” değil, karşılaştığı zahmetleri anlamasını, baş etmesini kolaylaştırmak, kendini olduğu üzere kabullenmesini kolaylaştırmak, homofobik (eşcinselliğe ve eşcinsellere karşı duyulan kaygı ve nefret) yansılara karşı kendini savunma maharetlerini akılcı hallerde kullanıp, baskı ve inkar üzere sistemlerin yersiz kullanımıyla yüzleştirme, gelişiminin doğal seyrini tamamlarken yaşının gerektirdiği olağan hünerleri edinmesini desteklemektir.
Eşcinselliğin insanlık tarihinin birinci periyotlarından itibaren her tarih, coğrafya ve kültürde mevcut olduğu bilinmektedir. Her kültürde farklı formlarda isimlendirilen bu özelliğe tıbbın konusu haline geldikten sonra eşcinsellik (homoseksüellik) denmeye başlanmıştır. Geçtiğimiz yüzyılda eşcinsel özgürleşme hareketi bu tıbbi isimlendirmeyi kullanmaktan şuurlu olarak kaçınmayı tercih etmiştir. Kulağa bir teşhis kategorisi üzere gelen ve yalnızca cinsellikle ilgili bir durumu anlattığı izlenimi veren bu tabir yerine, batı toplumlarında kullanılmakta olan diğer isimlendirmeler tercih edilmiştir. İngilizce de “gay” (gey) sözü, hem erkek hem de bayan eşcinselleri tanımlamak için kullanılagelmiştir. Vakit içinde bayan eşcinsellerin eşcinselliğini yapıtlarında tabir eden bir bayan şairden yola çıkarak tercih ettikleri “lesbian” (lezbiyen) sözü bayan eşcinseller için kullanılmaya başlanmıştır. Giderek gay daha çok erkek eşcinseller için kullanılır hale gelmiştir.
Eşcinsellik bir hastalık değildir, insan cinselliğinin olağan çeşitliliğinin bir görünümüdür. Psikoloji ve tıbbın bir kolu olarak psikiyatri birinci periyotlarında hakim ideoloji doğrultusunda üremeye dönük olmayan birçok cinsel aktiflik üzere eşcinselliği de bir ruhsal bozukluk olarak kabul etmiştir. Lakin insan cinselliği ile ilgili çalışmalardan elde edilen bulgular, eşcinsel bireylerin ruhsal fonksiyonlarının başka cinsel yönelimleri olan şahıslardan farklı olmadığını gösteren bulgular ve eşcinsel özgürleşme hareketinin toplumun eşcinsellikle ilgili tavrını sorgulaması sonucunda bilimsel olarak eşcinselliğin bir ruhsal bozukluk olmadığı yaklaşık kırk yıl evvel ilan edilmiş ve yaygın kabul görmüştür. Bireyin eşcinsel olması kendi başına kişiyi kahra sokmayan, ferdî, toplumsal ve mesleksel fonksiyonelliğini bozmayan bir durumdur. Lakin toplumun genel eşcinselliği yadırgayan, hor gören, dışlayan tavrının kişi üzerindeki tesirleri eşcinsel bireylerin ruhsal meseleler yaşamasına ve ruh sıhhati hizmetlerine yüksek oranda başvurmalarına neden olmaktadır.
Eşcinsellik bir hastalık olarak kabul edilmediği için bir tedavisi de yoktur. Bir ruhsal bozukluk olarak kabul edildiği devirde çeşitli ruhsal metotlar, bugün rahatlıkla azap olarak kabul edilebilecek davranış tedavileri, ilaç ve hormon tedavileri ve hatta beyefendisine yönelik cerrahi teşebbüsler denenmiştir. Bu sistemlerle eşcinsel bireylerin cinsel yönelimlerinde kalıcı değişiklik sağlandığı gösterilemediği üzere, uygulandığı bireyde ruhsal ve bedensel hasara neden olabildiği saptanmıştır. Tedavi ve terapi ismi altında yürütülen bu dönüştürme/onarım teşebbüsleri etik ve bilimsel olarak problemlidir ve bilimsel otoritelerce önerilmemektedirler. Bu teşebbüsler cinsel yönelimlerinin farkına vardığında toplumun eşcinsellikle ilgili olumsuz tavrı (homofobi) nedeniyle bu durumundan hoşnutsuzluk duyan, cinsel yönelimleriyle ilgili besbelli bir baş karışıklığı yaşayan, ağır bir gelecek tasası ve karamsarlığa kapılan bireyleri amaç almaktadır. Eşcinselliği dönüştürmeye yönelik bu teşebbüslerin cinsel yönelimde değişikliğe neden olmadığı, süreksiz olarak kişinin cinsel yönelimini daha aktif bir halde baskılamasına yardımcı olabileceği bilinmektedir. Sonuç olarak, hiç kimsenin bir heteroseksüeli eşcinsel haline getirme gücü olmadığı üzere, hiç kimse ya da rastgele bir usulün bir eşcinseli heteroseksüel yapamayacağı bilinmektedir.
Kişinin cinsel yöneliminin farkına varmasıyla başlayan kendini tanıma, kabullenme, etrafındakilerle paylaşma, toplumsallaşma sürecinde birçok eşcinsel ruh sıhhati uzmanlarından yardım alma gereği duyabilir. Bu süreç kişinin kendi homofobisi ve içinde yaşadığı toplumun eşcinsellikle ilgili olumsuz tavır ve yargılarıyla ağır bir formda karşılaştığı, kendisini yalnız, dışlanmış ve çaresiz hissedebileceği bir periyottur. Ruh sıhhati uzmanları kişinin kendini tanımasına imkan veren, yargılayıcı ve yönlendirici olmayan bir tavırla bu süreçte değerli katkıları olabilmektedir. Gerçekçi olmayan değişme umutları vermeyen, kişinin huzursuzluğunu kendisini baskılaması için berbata kullanmayan bu yaklaşımla kişinin kendi cinsel yönelimini keşfi, tanıması ve kendi şart ve talepleri doğrultusunda kimliğinin bir kesimi olarak var edebilmesi hedeflenmektedir. Ayrıyeten bu süreçte yaşanılan zorlanmalara bağlı olarak ortaya çıkabilen depresyon, bunaltı bozuklukları, davranış meseleleri, intihar fikir ve teşebbüsleri, alkol ve husus kullanımı üzere birçok mevzuda ruh sıhhati uzmanlarınca faal tedaviler uygulanabilmektedir.
CİNSEL KİMLİK
Doğumumuzda anatomik, genetik ve biyolojik özelliklerimizle belirlenen cinsiyetimize ‘biyolojik cinsiyet’ denmektedir. Kişi 2-3 yaşlarındayken ‘ben kızım’ ya da ‘ben erkeğim’ duygusu yani ‘cinsel kimliği’ oluşmaya başlar. İnsanların büyük bir kısmının cinsel kimliği biyolojik cinsiyetleri ile uyumlu olmasına karşın birtakım şahıslar kendilerini biyolojik cinsiyetlerine değil karşı cinsiyete ilişkin hissedebilirler (örneğin doğumunda bayan cinsel organlarına sahip bir kişinin kendisini erkek, ya da erkek organları ile doğan bir kişinin kendisini bayan olarak tanımlaması gibi…) Kişinin cinsel kimliği ile biyolojik cinsiyetinin örtüşmediği bu duruma ‘tansseksüalite’ denir. Transseksüel bireyler yaşadıkları bu uyumsuzluğu giderebilmek için tıbbi (hormonal ve/veya cerrahi) müdahaleye gereksinim duyarlar. Transseksüalite sıklığı yapılan son çalışmalara nazaran erkeklerde 11.900’de 1, bayanlarda 30.400’de 1’dir.
Transseksüalite biyolojik, genetik, ailesel, toplumsal ve kültürel faktörlerin etkileşiminden kaynaklanır, yapısaldır-doğumdan itibaren vardır. Cinsel kimlik bozukluğuna neden olabilecek faktörlerin her geçen yıl bunların göreli katkısını anlamaya biraz daha yaklaşılsa da, birçok faktör hala bilinmemektedir.
Eldeki verile nazaran, transseksüellik genetik, fizikî ya da hormonal bir bozukluktan kaynaklanmaz. Ruhsal faktörler göz önüne alındığında, toplumsal öğrenme kuramları, yetiştirme ögeleri, ebeveyn tavırları detaylı bir şeklide pek çok araştırmada değerlendirilmiş ancak bariz bir sonuç elde edilmemiştir.
Sonuç olarak birtakım bireyler transseksüel olarak doğmaktadır, bu ne bir seçim ne de diğerinin (en yaygın kanı ile ebeveynlerinin) kusuru değildir, yalnızca bir farklılıktır.
Çocuk ve ergenlerdeki cinsel kimlik çatışmasının sıkça rastlanan manzarası, karşı cinsiyete sahip olma dileğinin tabir edilmesi, karşı cinsiyet üzere giyinme, hissettiği cinsiyete ilişkin oyun ve oyuncaklarla oynama, halihazırdaki kabul edilen cinselliğine ve cinsiyetine uygun beklenen hal ve tutumlardan, giyinmekten ve oyunlar oynamaktan kaçınma, hissettiği cinsiyetten oyun arkadaşı ve arkadaşları tercih etme, beden olarak cinsel özelliklerinden ve fonksiyonlarından hoşlanmama halindedir. Çocukken karşı cinsiyete has davranışlar cinsel kimlik bozukluklarından daha sık görülür. Diğer bir deyişle, her karşıt-cinsiyet davranışı gösteren çocuk ergenlik ya da erişkinlik devrinde transseksüelite istikametinde gelişme göstermeyecektir. Ancak vücutlarına ve cinsel kimliklerine dair huzursuzlukları devam eden, yani transseksüel gençler için yapılabilecek tek tedavi, cinsiyetin yine tayinidir. Süreç ve sonuçları bariz olmasa da hem erken çocukluk hem de ergenlik devirlerinde ebeveynlerin yapması gereken cezalandırıcı ve yargılayıcı olmadan, hem dayanak hem de bilgi alabilecekleri bahsin uzmanı bir ruh sıhhati profesyoneline başvurmaktır.
Bir bozukluğu mental (akıl) bozukluk olarak niteleyebilmek için, bozukluğun bireyde mental yakınmalara neden olması ve ahenkle ilgili bariz meselelere neden olması gerekir. Transseksüalite ruh sıhhati uzmanlarının klinik teşhisleri sınıflamakta kullandıkları bir araç olan DSM teşhis kılavuzunda Cinsel Kimlik Bozuklukları tanısı altında yer almaktadır. Lakin bu resmi teşhisin kullanılmasının nedeni bireyleri damgalamak yahut bu hastaların uygar haklarının azaltılmasına müsaade vermek değil, bireylerin düzgünleşme ümidi, sıhhat sigortası kapsamına girme, gelecekte daha tesirli tedaviler için araştırmalarda rehber olma üzere kıymetli faydalar sağlamaya çalışılmasıdır. Cinsel kimlik bozukluğu biyolojik, hormonal, fizikî bir hastalık olmadığı üzere bir sapkınlık da değildir. Tarihi olarak tüm periyotlarda çeşitli toplumsal kurallar nedeniyle farklı özellikleri olan azınlık kümeleri ‘normal’den sapma gösterdikleri, yani aslında yalnızca ‘farklı’ oldukları için ‘sapık/sapkın’ olarak nitelenmişlerdir. Günümüz biliminin sunduğu bilgiler ışığında bu nitelemenin hiçbir bilimsel gerçekliği yoktur.
Cinsel kimlik bozukluğu teşhisine varıldıktan sonra tedavi yaklaşımı 3 evreden oluşmaktadır. Bunlar, istek edilen cinsiyette gerçek hayat tecrübeleri, dilek edilen cinsiyete ilişkin hormonların kullanılması ve cinsel organlarla öteki seks karakterlerini değiştirmeye yönelik cerrahi teşebbüsler olarak sıralanabilir. Kişinin bu tedavi süreçlerinin tümünde kendisine dayanakta bulunabilecek aile ve toplumsal dayanak ortamı ile takibini yürüten klinisyen (psikiyatr, psikolog, cerrah vb. ) kümesinin varlığı yeni hayat şartlarına adaptasyonda (uyum sağlamada) epeyce kıymetli yer tutmaktadır.
Uygun olduğu belirlenmiş erişkin cinsel kimlik bozukluğu olaylarında, karşı cins hormon tedavisi, anatomik ve ruhsal cinsiyet geçiş sürecinde kıymetli rol oynar. Hormonlar, çoğunlukla, yeni cinsiyette başarılı bir formda yaşayabilmek için tıbben gereklidir. Hormonlar, ömür kalitesini güzelleştirir ve birlikte bulunabilecek öteki psikiyatrik meseleleri sonlandırırlar. Klinisyen, biyolojik bayanlara androjen, biyolojik erkeklere östrojen, progesteron ve testosteron bloke edici ilaçlar verdiğinde, hastalar daha çok tercih ettikleri cinsiyetin imajına sahip olurlar ve kendilerinin daha çok yeni cinsiyetin üyesi olarak hissederler.
Hormon tedavisinin başlangıç yaşı memleketler arası protokollerde 18’dir. Ergenlik periyodunda hormon kullanımına başlanması hala tartışılan mevzulardandır. Öncelikle teşhiste netleşebilmek için uzun periyot, aile ile iş birliği içinde, farklı uzmanlık kolundaki tabiplerden oluşan bir grupça (endokrinolog, ergen psikiyatristi, cinsel kimlik bozukluğu alanında uzman bir terapist) ergenin izlenip tedavinin planlanması değerlidir. Transseksüel bireylerin hormon kullanımına kesinlikle doktor takibinde başlamaları ve en az 6 aylık aralıklarla laboratuar tetkikleri yaptırarak tıbbi izlem altında olmaları gerekmektedir.
Psikiyatri kliniğinin ilgili ünitesince takip edilen, hormon kullanımı için kâfi görülmüş, hormon kullanımında sorun yaşamamış, gerçek ömür tecrübeleri olumlu olan ve terapistleri tarafından cerrahi operasyonlar için hazır olduğu düşünülen bireylere (İstanbul Tıp Fakültesi Psikiyatri Kliniği’nde bu süreçler en az 1,5 yıllık bir takiple sonuçlanmaktadır) takip edildiği klinik tarafından mahkemeye sunulmak üzere bir rapor oluşturulur. Bu raporun sunulduğu mahkeme müsaadesi ile genital (cinsel organlara yönelik) ameliyatlar gerçekleştirilir.
Mahkeme transseksüellikle ilgili kararı Uygar Kanun’un 40. Hususundaki kuralları göz önünde bulundurarak verir. Bu hususa nazaran, kişi 18 yaşını doldurmuş ve bekar olmalıdır. Evliyse boşanmak zorundadır. Ayrıyeten transseksüel yapıda olup, cinsiyet geçişinin ruh sıhhati açısından mecburî olduğunu ve üreme yeteneğinden daima biçimde mahrum olduğunu kanıtlayan üniversite ya da eğitim ve araştırma hastanesinden alınmış sağlık kurulu raporu ile belgelemesi istenmektedir.
Kişinin geçiş yapacağı cinsiyete ilişkin isim değişikliği psikiyatri raporundan evvel yapılabilse de kimlik değişikliği rapor ve ameliyat sonrası yapılmaktadır.
