Bazı beşerler objektif olarak başarılı oldukları halde kendilerini daima yetersiz hisseder.
Yeni bir işe başlarken, bağlarda, toplumsal ortamlarda yahut karar verirken içsel bir ses devreye girer:
“Yapamayacağım.”
“Ben gereğince güzel değilim.”
“Birazdan herkes benim aslında yetersiz olduğumu anlayacak.”
Bu durum psikolojide vakit zaman sahtekârlık sendromu (impostor feelings) ile alakalı olarak açıklansa da, psikodinamik açıdan bakıldığında sorun çoğunlukla daha derindir.
Yetersizlik hissi birden fazla vakit kişinin mevcut kapasitesinden değil, içselleştirilmiş benlik algısından kaynaklanır.
Erken çocukluk periyodunda bakım verenlerle kurulan münasebetler, kişinin kendilik kıymetinin temelini oluşturur. Çocuk gelişimsel olarak kendisini ebeveynlerinin geri bildirimleri üzerinden tanımlar.
Örneğin:
Sürekli eleştirilen çocuk → “Ben yetersizim” inancı geliştirebilir
Başarıya şartlı sevgi verilen ortam → “Ancak başarılı olursam değerliyim” algısı oluşabilir
Duygusal olarak ihmal edilen çocuk → “Ben değerli değilim” hissi geliştirebilir
Bu tecrübeler vakitle bilinçdışı bir kendilik şemasına dönüşür. Yetişkinlikte kişi artık gerçeklikten bağımsız olarak kendini yetersiz hissetmeye devam edebilir (Kernberg, 1975).
Birçok danışan terapi sürecinde fark eder ki, zihninde daima eleştiren bir ses vardır. Bu ses birden fazla vakit geçmişte maruz kalınan eleştirel tavırların içselleştirilmiş halidir.
Psikodinamik kuramda bu yapı süperego ile ilişkilendirilir. Süperego sağlıklı olduğunda rehberlik eder; lakin çok sert olduğunda kişi daima suçluluk, utanç ve yetersizlik hissedebilir (Freud, 1923).
Bu nedenle kişi dışarıdan onay alsa bile içsel algısı değişmeyebilir.
Bu hissin sürmesinin birkaç nedeni vardır:
1. Tanıdık Hisler İnançlı Gelir
Olumsuz olsa bile tanıdık olan, bilinmeyenden daha inançlı hissedilebilir.
2. Seçici Algı
Kişi muvaffakiyetlerini küçümser, yanılgılarını büyütür.
3. İlişkisel Tekrarlar
Kendini yetersiz hissettiren alakalara yönelme eğilimi oluşabilir.
4. Savunma Mekanizmaları
Mükemmeliyetçilik yahut erteleme davranışı yetersizlik hissini süreksiz olarak düzenlemeye çalışabilir.
Psikodinamik terapi sadece “pozitif düşünme” öğretmez. Daha derinde:
-
Yetersizlik hissinin kökenleri anlaşılır
-
İçsel eleştirel ses fark edilir
-
Geçmiş tecrübelerle bugünkü hisler ortasındaki irtibatlar kurulur
-
Daha gerçekçi ve şefkatli bir kendilik algısı gelişir
Terapi bağında yaşanan yeni tecrübeler, kişinin kendine bakışını vakitle dönüştürebilir (Shedler, 2010).
