Giriş: Sanat Yapıtı Bir Belirti mi?
Edebiyat, hep insan ruhunu haritalar. Lakin bu haritada yalnızca görünenler mi var? Halbuki ki, psikanalitik ekol “Hayır” diyor. Zira edebi metin bir düş üzeredir. Aslında o, bilinçdışının sansürden kaçan tezahürüdür.
Nitekim, Sigmund Freud bu temeli attı. Böylelikle psikanalitik tenkit yükseldi. Hasebiyle, edebiyatı ruhun en gerçek dokümanı sayarız. Metinler bu nedenle bilinmeyen manalar taşır. Özetle, bu yazıda metnin bâtın katedralini aydınlatacağız. Okuma aksiyonunu bir kazı çalışmasına dönüştüreceğiz.
I. Yaratıcılık Aksiyonu: Nevrozdan Yüceltmeye
Sanatçının yaratımı bir tansiyondan doğar. Çünkü bu tansiyon, tatmin olmayan dileklerden gelir. Hatta Freud sanatçıyı nevrotiğe yakın görür. Sanatçı nevrozunu yüceltir. Eser, toplumsal kabul gören bir telafidir. Doğal olarak, toplum bu yüceltmeyi alkışlar.
Eser, lakin estetik haz vermez yalnızca. Bununla birlikte, müellifin iç çatışmalarını barındırır. Çözülmemiş kompleksler burada saklanır. Özcesi, bunlar karmaşık bir sembolizasyondur. Yaratım hareketi bir zorunluluktur. Müellif, böylece kendi yükünden kurtulur. Okuyucu, sonuçta kendi yankısını bulur. Sanat, tıpkı vakitte kolektif bir sağaltım sunar.
II. Metnin Grameri: Bastırma ve Geri Dönüş
Edebi metin, bir yandan lisanı gizler, bir yandan açığa vurur. Örneğin, Jacques Lacan bilinçdışını lisana bağladı. Metin yalnızca söyledikleriyle konuşmaz. Tam aksine, sustuklarıyla da konuşur. Boşluklar ve tekrarlar bu yüzden değerlidir. Metin, adeta bir psikiyatrik divandır.
- Bastırma: Muharrir, ekseriyetle rahatsız eden temaları dışlar. Lakin bastırılan geri gelir.
- Geri Dönüş: Bu gereç sembollerle döner. Birebir halde alegoriler de kullanılır. Karakterlerin tuhaf tesadüfleri de buna dahildir. Zira hiçbir ayrıntı tesadüf değildir.
Sonuç olarak, edebiyat mantığı aşar. İsteğin lisanını konuşmaya başlar. Bilinçdışının yasak sesi burada yankılanır.
III. Karakterlerin Derinliği: Dilek ve Kanunların Çatışması
Psikanaliz, bu bağlamda eleştiriyi derinleştirir. İnsanlığın kozmik dramlarına taşır. Freud’un Oidipus Kompleksi çok temeldir. Bu yüzden bu kavram, her yapıtın anahtarıdır. Shakespeare’in Hamlet‘i güçlü bir örnektir.
- Dostoyevski’nin Babaları: Fyodor Karamazov’un vefatı bir mittir. Hatta kardeşlerin suça iştiraki ilkeldir. Bu, yasaklanmış isteklerin incelenmesidir. Vicdan azabı ise elbette bir sonuçtur.
- Modern Kahramanlar: Öbür taraftan yabancılaşmış kahramanlar vardır. Onlar id ve süper-ego ortasında sıkışır. Bu, benliğin kırılganlığını temsil eder. Münasebetiyle onlar çağdaş insanın çaresizliğini yansıtır.
Karakterlerin davranışları nedensiz değildir. Travmalar ve fanteziler onları yönlendirir. Edebi çözümleme, böylelikle bir nevi ruh haritasıdır.
Sonuç: Okumak, Bilinçdışını Göze Almaktır
Psikanalitik tenkit, artık okumayı değiştirir. Okuma bir keşfe dönüşür. Muharririn ve kendi bilinçdışımızın dehlizlerine ineriz. Bundan ötürü metne daha derin bakarız.
Edebi eser işte bu yüzden derindir. Zira insan gerçeğine dokunma gücü değerlidir. Psikanaliz bu hakikati çözer. Yani gölgelerin lisanını aydınlatır. Velhasıl, metin bir şifredir.
Bu durumda, metnin size anlattıklarına değil, anlatmaktan kaçındığına kulak verin. Sonuçta, edebiyat kayıp olanı bulmak için yazılır. Bu arayış hiç bitmez.
Örnek okumalar:
https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_tr_ozet&makale_id=15688
https://jshsr.org/index.php/pub/article/view/508
