Maladaptif hayal kurma (maladaptive daydreaming), kişinin uzun periyodik, ağır ve tekrarlayan biçimde hayal kurması, bu hayallere duygusal yatırım yapması ve bu süreçlerin günlük yaşantısını aksatması olarak tanımlanır. Hayaller ekseriyetle senaryolaşır, karakterleşir ve kişi gerçek ömürde alamadığı tatmini bu kurgusal dünyada yaşamaya başlar.
Yapılan çalışmalar, maladaptif hayal kurmanın çoğunlukla yalnızlık, travmatik yaşantılar, erken devir ihmal ve bastırılmış öfke üzere duygusal durumlarla bağlantılı olduğunu göstermektedir. Hayal dünyası, bireyin denetim edebildiği, inançlı ve idealize edilmiş bir alan sunduğundan; gerçek dünyada zorluk yaşayan şahıslar bu alana yönelerek ruhsal bir muhafaza kalkanı oluştururlar.
Aşırı hayal kurmanın birtakım tipik özellikleri şunlardır:
– Gerçeklikten kopma ve dikkat dağınıklığı
– Hayal kurma anlarında ritmik davranışlar (yürüme, müzik dinleme vb.)
– Toplumsal geri çekilme
– Hayal dünyasındaki karakterlerle duygusal bağ kurma
– Hayal kurma mühletini denetim edememe
Her hayal kurma davranışı patolojik değildir. Yaratıcılık, sorun çözme ve gerilim azaltma açısından hayal gücü epeyce fonksiyoneldir. Fakat bu davranış bireyin toplumsal, mesleksel ya da akademik fonksiyonelliğini bozacak seviyedeyse, bir ruhsal müdahale gereklidir.
Psikoterapi sürecinde, öncelikle bireyin hayal kurma davranışını hangi gereksinimle sürdürdüğü anlaşılmaya çalışılır. Bu gereksinim birden fazla vakit duygusal ihmal, değersizlik duygusu ya da travmatik bir geçmişle irtibatlıdır. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve his düzenleme temelli yaklaşımlar, bu tıp durumların altında yatan yapıları keşfetmekte tesirli olabilir.
Ayrıca dikkat artırıcı antrenmanlar, vakit idaresi stratejileri ve mindfulness temelli uygulamalar, bireyin farkındalığını artırarak gerçek hayatla tekrar ilişki kurmasına yardımcı olur.
Sonuç olarak, zihinsel kaçışlar birden fazla vakit bilinçdışı bir savunma sistemidir. Çok hayal kurma davranışı, altında yatan gereksinimler ve duygusal yaralarla çalışıldığında, bireyin iç dünyasını yine yapılandırma ve gerçek ömürde tatmin bulma potansiyelini ortaya çıkarabilir.
Hazırlayan: Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
