Adaletin Gölgesinde: İtimat, Gerilim ve Ahlaki Faziletin Ruhsal Haritası

Toplumların ruh halleri, içinde bulundukları politik iklimden bağımsız düşünülemez. Günümüzde, ülkemizin politik gündeminin yarattığı belirsizlik, adalet sistemine duyulan itimadın sarsılması ve kişisel ömürde artan stresörler, sadece sosyolojik değil, derin ruhsal tesirler de yaratıyor. Psikoloji biliminin gözünden bakıldığında, adaletin sadece bir sistem sıkıntısı değil; birebir vakitte insan zihninde nizam, istikrar ve itimat duygusu yaratan bir yapı taşı olduğu görülür.

Albert Bandura’nın Toplumsal Öğrenme Kuramı, bireylerin oburlarının davranışlarını gözlemleyerek öğrenme eğiliminde olduğunu söyler. Lakin, gözlemlenen bu davranışlar şayet sistematik adaletsizlikler, yolsuzluklar ve cezasızlık örüntüleri içeriyorsa, bireyler ya bu örüntüye ahenk sağlamakla ya da derin bir içsel çatışma yaşamakla karşı karşıya kalırlar. Bu durum, ruhsal iyiliği tehdit eden kronik gerilimin yerini hazırlar. Sıklıkla karşılaşılan bir öbür sonuç ise; “Öğrenilmiş Çaresizlik”tir. Seligman’a nazaran; kişi, efor göstermenin sonucu değiştirmediğini deneyimledikçe, edilgenleşir ve toplumsal iştirakten uzaklaşır.

Bireyin inanç duygusu, erken devir bağlanma tecrübelerinden başlayarak şekillenir; lakin bu his hayat uzunluğu toplumsal etraf ve sistemle kurulan alakayla tekrar yapılanır. Toplumsal düzlemde itimat, sadece öteki insanlara değil; adalet sistemine, yöneticilere ve kurallara duyulan inançla da ilgilidir. Sistematik tutarsızlıklar, keyfiyet ve cezasızlık, bireyin dış dünyayla kurduğu alakayı güvensizlik üzerinden inşa etmesine neden olur. Bu da hem toplumsal izolasyonu hem de toplumsal kutuplaşmayı körükler.

Peki, bu duygusal iklimde birey nasıl bir iç istikrar kurabilir?

Aristoteles’in “Ahlaki Erdem” tarifi, burada yol gösterici olabilir. Ona nazaran fazilet, gerçek olanı, hakikat vakitte, gerçek nedenle ve hakikat biçimde yapma yetisidir. Adaletsizlik karşısında sessiz kalmamak, içsel pusulamıza sadık kalarak harekete geçmek, sırf toplumu dönüştürme gücü taşımaz; tıpkı vakitte bireyin öz hürmetini ve ruhsal bütünlüğünü müdafaasına da katkı sunar.

Kolektif şuur, Émile Durkheim’in sözüyle bir toplumun ortak inançlarını, pahalarını ve ahlaki normlarını söz eder. Fakat bu şuur, durağan değil; tarihî olaylarla, krizlerle ve toplumsal travmalarla şekillenen, bazen parçalanan, bazen de tekrar örülen bir dokudur. Bugün ülkece tanıklık ettiğimiz adaletsizlikler, hak ihlalleri, güvensizlik ve kutuplaşma, bu dokunun yıprandığına işaret ediyor. Ancak psikolojinin bize sunduğu güçlü bir kavrayış var: Her kriz tıpkı vakitte bir dönüşüm potansiyeli taşır.

Sonuç olarak, politik atmosferin yükünü yalnızca başlıklarla değil, hudut sistemimizle, bağlarımızla ve inançlarımızla birlikte taşıyoruz. Lakin fazilet odaklı bir biçimde ruhsal dayanıklılık, bazen adaletsizliğin tam ortasında bile ahlaki bir duruş sergileyebilmeyi; inanç duygusu yıkılsa da onu onarmaya dair bir irade göstermeyi içerir. İçinden geçtiğimiz bu periyotta tahminen de en çok gereksinimimiz olan şey, ferdî çöküşe karşı kolektif şuuru ve etik sağlamlığı yine inşa edebilme yüreğidir.

Saygı ve sevgilerimle…

Meltem Şahiner

PSİKOLOG