“Bu kadarına sevinmen bile saçma.”
“Zaten sen daima böylesin.”
İçsel eleştirmen, birçok vakit kişinin kendi sesiymiş üzere konuşur. Bu yüzden de fark edilmesi zordur. Halbuki bu ses, kişinin özü değil; vakit içinde içselleştirdiği bir alaka biçimidir.
İnsan bu sesi susturmakta değil, ondan kurtulmakta da zorlanır. Zira içsel eleştirmen, birçok vakit kişiyi koruduğunu argüman ederek var olur.
İçsel Eleştirmen Nasıl Oluşur?
İçsel eleştirmen doğuştan gelmez; öğrenilir. Çocuklukta sıkça eleştirilen, kıyaslanan, performans üzerinden paha gören bireylerde bu ses daha erken ve daha güçlü yerleşir. “Daha uygun olmalısın”, “Böyle yaparsan sevilmezsin”, “Hata yapma” üzere bildiriler, vakitle dışarıdan değil içeriden gelmeye başlar.
Başlangıçta bu sesin bir fonksiyonu vardır. Kişiyi yanılgı yapmaktan muhafazaya, dışarıdan gelecek eleştiriyi evvelden kestirim etmeye çalışır. Yani eleştirmen, aslında bir savunma sistemi olarak doğar. Fakat vakitle bu savunma, kişiyi korumak yerine baskılamaya başlar. İçsel eleştirmen güçlendikçe kişi, kendi kendisinin en sert yargıcı hâline gelir.
İçsel Eleştirmenin Dili
Bu ses birden fazla vakit mutlak tabirler kullanır. “Hep”, “asla”, “zaten” üzere sözlerle konuşur. Nüanslara yer bırakmaz. Yapılan on şeyden dokuzunu görmez, bir adedine odaklanır. Başarıyı bahtla, yanılgıyı kişilikle açıklar.
İçsel eleştirmen ekseriyetle hislere değil, kusurlara odaklanır. Yorgunluğu tembellik, zorlanmayı zayıflık olarak etiketler. Bu nedenle kişi ne kadar çabalarsa çabalasın, içsel bir
tatmin yaşayamaz. Vakitle kişi, bu sesin doğruluğunu sorgulamayı bırakır. Zira ses çok tanıdıktır. Tanıdık olan ise birçok vakit “gerçek” üzere algılanır.
İlişkilerde ve Günlük Hayatta Etkileri
İçsel eleştirmen sırf kişinin kendisiyle bağını değil, diğerleriyle kurduğu bağı da tesirler. Kişi, eleştirilmekten çok korkabilir ya da en ufak geri bildirimi bile ferdî bir taarruz üzere algılayabilir. Zira içerideki ses esasen gereğince serttir.
Bazı bireyler bu sesi bastırmak için çok mükemmeliyetçiliğe yönelir. Daha çok çalışır, daha çok verir, daha az durur. Kimileri ise tam zıddı biçimde geri çekilir; denemekten vazgeçer. Zira denemek, eleştirmen için yeni bir materyal demektir. Her iki durumda da kişi, potansiyelinden çok eleştirmeniyle meşguldür.
Terapi Odasında İçsel Eleştirmenle Çalışmak
Terapide içsel eleştirmenle çalışmanın birinci adımı, bu sesin şahıstan ayrıştırılmasıdır. Hedef sesi yok etmek değil; onu tanımak ve sonlandırmaktır. Zira bu ses birçok vakit geçmişte işe yaramış fakat bugünde fonksiyonunu yitirmiş bir stratejidir.
Danışan, içsel eleştirmenin ne vakit ortaya çıktığını, hangi durumlarda güçlendiğini fark etmeye başladığında bir ara oluşur. Bu uzaklık, otomatikliğin kırıldığı yerdir. Kişi birinci sefer şunu tecrübeler: “Bu ses benim tamamım değil.”
Zamanla eleştirmenin yanına öteki bir ses eklenir: daha gerçekçi, daha şefkatli ve daha kapsayıcı bir iç ses. Bu, eleştirmenin büsbütün susması değil; tek başına karar verememesi manasına gelir.
İçsel eleştirmen, insanın düşmanı üzere görünse de kökeninde korunma muhtaçlığı vardır. Fakat daima eleştirilerek büyüyen hiçbir modül iyileşmez. İnsan gelişmek için baskıya değil, itimada gereksinim duyar.
Kendinizle konuşma biçiminiz, hayatla kurduğunuz bağın aynasıdır. Ve bazen yapılacak en büyük değişim, daha âlâ olmak değil; kendinizle daha insanca konuşmayı öğrenmektir.
HAZIRLAYAN
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
Psikolog Cansu Hatice Karcıoğlu
