Neden Daima Kıymetsiz Hissediyorum? Kendilik Algısının Ruhsal Kökenleri
Bazı beşerler hayatlarında bariz bir başarısızlık olmadığı halde kendilerini kıymetsiz hissederler. Muvaffakiyet elde ettiklerinde bunu küçümseyebilir, olumlu geri bildirim aldıklarında bunun gerçek olmadığını düşünebilir ya da oburlarının kendilerinden daha yeterli olduğunu varsayabilirler. Bu durum birçok vakit kişinin kapasitesiyle değil, kendisiyle kurduğu içsel bağlantıyla ilgilidir. İnsan zihni sırf gerçek tecrübelere nazaran değil, geçmişte oluşmuş kendilik algısına nazaran çalışır. Bu nedenle kişi dışarıdan kâfi görünse bile içsel tecrübesi farklı olabilir.
Psikolojik açıdan bakıldığında kendilik pahası büyük ölçüde erken periyot bağlantılar içinde şekillenir. Çocuk gelişimsel olarak kendisini bakım verenlerin reaksiyonları üzerinden tanımlar. Daima eleştirilen, duygusal olarak ihmal edilen ya da şartlı kabul gören çocuklar vakitle “yeterli değilim”, “önemli değilim” yahut “sevilmeye layık değilim” üzere inançlar geliştirebilirler. Bu inançlar birden fazla vakit bilinçdışı seviyede kalır ve yetişkinlikte kişinin kendisini kıymetlendirme biçimini etkilemeye devam eder. Kişi artık o ortamda yaşamasa bile içsel algısı değişmeden kalabilir.
Değersizlik hissi sırf düşünsel bir kıymetlendirme değildir; güçlü bir duygusal tecrübedir. Bu nedenle mantıklı açıklamalar birçok vakit kâfi olmaz. Birçok kişi “Aslında mantıklı düşününce bu türlü hissetmemem gerekiyor” dese bile duygusu değişmeyebilir. Bunun nedeni, kendilik algısının sadece bilişsel değil, duygusal öğrenmelerle oluşmuş olmasıdır. İnsan zihni geçmişte sık tekrar eden hisleri tanıdık kabul eder ve bu hisler otomatik olarak aktive olabilir.
Bir öbür kıymetli faktör kişinin içsel eleştirel yapısıdır. Birtakım beşerler kendilerine karşı epeyce serttir. Yanılgıları büyütür, muvaffakiyetleri küçümser ve daima daha uygununu yapmaları gerektiğini hissederler. Bu içsel eleştirmen birçok vakit geçmişte tecrübelenen eleştirel tavırların içselleştirilmiş halidir. Vakitle kişi dışarıdan tenkit almasa bile kendi içinde eleştirilmeye devam edebilir. Bu durum kronik yetersizlik ve değersizlik hissini sürdürebilir.
Psikoterapi süreci değersizlik hissini sırf olumlu niyetler geliştirmek üzerinden ele almaz. Daha derinde, bu hissin kökenlerini anlamak, hangi tecrübelerle bağlantılı olduğunu keşfetmek ve kişinin kendisiyle kurduğu içsel alakayı dönüştürmek hedeflenir. Terapi alakasında yaşanan inançlı tecrübeler vakitle kişinin kendilik algısını tekrar yapılandırmasına yardımcı olabilir. Bilhassa psikodinamik terapi yaklaşımında değişim birçok vakit sadece kanıların değil, duygusal tecrübelerin dönüşmesiyle gerçekleşir. Kişi vakitle kendisine daha gerçekçi ve daha şefkatli bir yerden bakabilmeye başlayabilir.
Değersizlik hissi kişinin özü değildir; birçok vakit ömür tecrübelerinin bıraktığı izlerin sonucudur. Anlaşılabilen hisler değiştirilebilir hale gelir. İnsan kendisini olduğu haliyle kabul etmeye başladığında, bedel duygusu dış onaya daha az bağımlı hale gelir ve içsel olarak daha sağlam bir yere oturabilir.
