Herkesin Yükünü Taşımak: Çok Sorumluluk Şeması ve Kendini İhmal Etmek
Bazı bireyler diğerlerinin muhtaçlıklarını kendi muhtaçlıklarının önüne koyar, hudut koymakta zorlanır ve daima sorumluluk almak zorunda hisseder. Şema terapiye nazaran bu durum birçok vakit erken devirde gelişen kalıplarla alakalıdır. Bu yazıda çok sorumluluk alma eğiliminin ruhsal kökenleri ve terapi sürecinde nasıl değişebileceği ele alınmaktadır.
Bazı beşerler için “hayır” demek neredeyse imkânsızdır. Oburlarının sorunlarını çözmek, onları keyifli etmek, yüklerini hafifletmek güya kendi görevleriymiş üzere hissedebilirler. Vakitle bu durum kişinin kendi gereksinimlerini ihmal etmesine, tükenmesine ve içten içe kızgınlık biriktirmesine neden olabilir. Değişik olan ise birçok vakit bu davranışın şuurlu bir tercih değil, otomatik bir eğilim olmasıdır.
Şema terapi bakış açısına nazaran çok sorumluluk alma eğilimi ekseriyetle çocukluk devrinde gelişir. Çocuk erken yaşta duygusal olarak ebeveyn rolüne itilmiş olabilir, aile içinde fazla yük almış olabilir ya da sevgi ve kabul görmek için “iyi”, “sorunsuz” ve “yardımcı” olması gerektiğini öğrenmiş olabilir. Bu tecrübeler vakitle kişinin zihninde şu inançlara dönüşebilir: “Ben güçlü olmalıyım”, “Başkalarının muhtaçlığı benden önemli”, “Kendimi düşünürsem bencil olurum.” Yetişkinlikte bu inançlar otomatik davranış kalıpları olarak devam eder.
Sorun ekseriyetle yardım etmek değildir; sorun kişinin kendisini yok sayarak yardım etmesidir. Kendi sonlarını fark etmeyen kişi bir mühlet sonra fizikî ve duygusal olarak yorulabilir. Buna karşın durmak güç gelebilir zira suçluluk hissi devreye girer. Dinlenmek bile güya yanlış bir şey yapıyormuş üzere hissettirebilir.
Terapi sürecinde kişinin bu davranışlarının kökeni anlaşılmaya başlanır. Danışan birçok vakit birinci kere kendi muhtaçlıklarının da değerli olduğunu fark eder. Hudut koymanın bencillik değil, ruhsal sıhhat için gerekli bir maharet olduğu öğrenilir. Vakitle kişi hem yardım edebilen hem de kendisini koruyabilen daha istikrarlı bir bağ kurma biçimi geliştirebilir.
Değişim ekseriyetle küçük farkındalıklarla başlar: “Gerçekten yapmak istiyor muyum?”, “Şu an gereksinimim ne?”, “Hayır dersem ne olur?” Bu sorular kişinin otomatik kalıplardan çıkıp daha özgür seçimler yapabilmesine yardımcı olur. Şema terapi de tam olarak bu noktada çalışır; kişinin geçmişten gelen rollerini fark etmesini ve bugünde daha sağlıklı hudutlar kurabilmesini dayanaklar.
