Güvenli bağlanma çocuğu yüksek seviye gerilimden koruyan bir sistem teşkil eder. Bu sistem, birçok nörofizyolojik parametrenin düzenlenmesiyle kendi kendini denetim edebilme yeteneğinin gelişmesini sağlar. Annenin çocuğun gereksinimlerine yönelik olan hassaslığı yeteri kadar nizamlı seyrederse, güvenli bağlanma sistemi şeenir. Bunun aykırısı olan durumda ise, güvensiz bağlanma sistemi söz hususudur. İnançsız bağlanan bir bebek, gerilim anında, bakım verenine yaklaşıp rahatlama sağlayamaz.
Bebek, güvensiz-kaçıngan tip bağlanmada, telaşlı ve depresif hareketler sergilerken, güvensiz-ambivalan tip bağlanmada ise, beklenmedik yaklaşma-kaçınma hareketleri ve çelişkili hareketler yapar.
Bireylerde, gerilimle alakalı ruhsal problemlere yol açan sebepler ortasında, gerilimin yahut tehdidin karakteristik özelliği, kişinin gerilime karşı genetik zayıflığı ve bağlanma münasebetinin niteliği değerli rol oynamaktadır.
Güvensiz bağlanmanın gen etkileşim modellerini de etkilediği bilinmektedir. Hayvan deneylerine nazaran, yavrunun erken yaşta ebeveyninden ayrılması, serotonin ve dopamin reseptör ekspresyonunu değiştirebilir. Buna ek olarak, cinsel/duygusal istismara mâruz kalmış ve /veya parçalanmış aile çocuklarında, sağ amigdalada, bilateral hipotalamusta, septal bölgede, stria terminaliste hacimsel azalmanın olduğu gösterilmiştir.
Bağlanma-bakımveren sisteminde, duygulanım, hafıza ve bilgi işlemlemeyle alâkalı beyin yapıları vazife alır. Bu sistem; limbik sistem-prefontal korteks ile otonomik ve limbik-hipotalamik-pitüiter-adrenal sistemler üzerinden (L-HPA) çalışıp, akut ve kronik zorlanmalara müdahale eden bir modül üzere fonksiyon görür.
Evrimsel açıdan değerlendirildiğinde, Bowlby, Bağlanma Sistemini, “uyum sağlamaya yönelik” bir sistem olarak görür. Ona nazaran, bu sistemin hedefi çocuğun güvenliği için, çocuğun anneye olan yakınlığını düzenlemektir. Çocuğu ziyandan korur, tehlike ve tehdit edilmeye karşı kaygı yanıtını azaltır ve rahatlama sağlar. Hasebiyle, bakım veren, çocuktan gelen sinyallerle hassas bir formda ilgilenirse, çocuklarda güvenli bağlanmagelişir. Bu halde, çocuk, kendisini “değerli bir varlık” olarak hisseder. Freud bu durumu “kuvvetli ego”, Erik Erikson ise, “temel güven” olarak tanımlamaktadır. Bowlby’e nazaran, kelam konusu olan temel inanç duygusu yerleşmeyince, nevrotik bir anksiyete gelişir. Bowlby bu durumu “anksiyöz bağlanma” olarak tanım eder. Bu durumda , “kusurlu kendilik kavramı” gelişip, kıymetli ve manalı öteki bireylere karşı “bağımlılık geliştirme” potansiyeli ortaya çıkabilir. Kimi durumlarda ise, savunma olarak “ayrılma davranışı” gelişip, borderline kişilik (hudutta kişilik) yahut şizoid kişilik özelliklerinin gelişmesine taban hazırlayabilir.
Güvenli bağlanma sağlayamayan çocuklar, “Düzensiz Bağlanma” (DB) geliştirirler.Düzensiz Bağlanma Sistemine dâhil olan çocuklar şu formda sınıflanırlar:
A.) Sistemsiz Bağlanma
B.) Nizamlı Denetim Edici Bağlanma
1-Kontrol Edici-Cezalandırıcı
2-Kontrol Edici-Bakımverici
DÜZENSİZ BAĞLANMANIN (DB) SEBEPLERİ
-Kendileri DB yaşamış olan ebeveynler (ebeveynin kendisine ilişkin erken periyot anne kaybı, anneye ilişkin çocukluk travması/istismarı, yetişkin hayattaki kayıplar, düşükler vb.),
-Büyük gerilim altındaki aileler (her çeşit toplumsal ve ekonomik sıkıntı),
-Çocukta genetik tabanlı allelik değişkenler (bâzı çocuklar genetik olarak bu duruma yatkın olarak doğar),
-Ebeveynin başa çıkamayacağı “zor çocuğa” sâhip olmak,
-Çocuğa yönelik duygusal ve/veya cinsel istismar,
-Anne mahrumiyeti (bakım meskenleri, çocuk yetiştirme yurtları, annenin hastalığı yahut kaybı vb.).
DB geliştiren bir çocuk, altı yaşından itibâren, yetersiz ebeveyniyle başa çıkabilmek ismine, rol değişimine girer ve KENDİSİ, ebeveynini denetim etme stratejisi geliştirir.
OKUL ÖNCESİ VE İLKÖĞRETİM DEVRİNDE SİSTEMSİZ BAĞLANMA BELİRTİLERİ
Düzensiz Bağlanma Geliştiren Küme:
Böyle çocuklarda önemli ahenk problemleri ve ruhsal hastalıklar ortaya çıkar. Orta çocukluk devrinde dışa vuran sıkıntılar yâni, ağır davranışsal sorunlar ve akademik başarısızlık yaşanır.
Düzenli Denetim Edici Bağlanma Geliştiren Küme:
1-Kontrol Edici-Cezalandırıcı Model:
Bu modelde, çocuklar ebeveyne karşı fizikî şiddet uygular ve tehdit eder. Dikkat çekmek için öfkeli ve düşmanca davranırlar. Akademik açıdan başarısızdırlar. Bu türlü çocuklarda da, orta çocukluk devrinde dışa vuran davranışsal sıkıntılar ortaya çıkar.
2-Kontrol Edici-Bakımverici Model:
Bu modelde, çocuk kendi olumsuz duygulanımını bir kenara bırakıp, annesini neş’elendirmeye çalışır. Çok neş’eli, kibar ve yardımsever olarak anneyi müdafaaya çalışır. Bu açıdan, anne ve çocuk ortasında karşılıklılık kelam konusu değildir. Bu üzere durumlarda, ebeveyn de kendi kahrıyla başa çıkmak ismine, çocuğuyla rolleri değiştirerek rahatlama arayışına girebilir. Bu çocuklarda akademik sorun çok fazla görülmez. Fakat, meskendeki mutsuz annenin faydasına olacak formda, meskendeki kardeşle ilgilenmek vb. sebeplerle, okulla ilgili birtakım vazifelerini ihmâl edebilir.
Bu çocuklarda, orta çocukluk devrinde anksiyete, depresyon üzere içe vuran davranışsal problemler ortaya çıkabilir. Kendilik şeması belgisiz bir hâl alıp, kişilik gelişimi örselenir.
DB geliştiren bireylerin seyrinde, temelde hormonlara dayalı farklılıklar mevcuttur. Erkek bebekler gerilime karşı “kaç” yahut “savaş” reaksiyonu verip, saldırgan/kaçıngan bağlanma modeli gösterirler. İleri yaşlarda, romantik/cinsel alakalarını kısa vadeli meblağ, kaçıngan tip strateji sergileyip, duygusal yatırımdan ve uzun müddetli münasebetten kaçınırlar.
Buna karşılık, dişi bebekler gerilime karşı, “meyil göster” ve “arkadaş ol” reaksiyonunu verirler. Bağlanmada “gel-git” yaşarlar. Münasebetiyle ileri yaşlarda, karşı cinsle olan bağlantılarında tereddütlü ve fevrice yaklaşım sergileyip, alakada karşı taraftan taahhüt beklentisi içine girerler.
Bağlanmada Güvenlik Halkası Modeli
Bu model, bağlanma kuramını netleştirmek üzere tasarlanmış olup, çocuğun bakım vereniyle ilgili olarak, “güvenli limanda alacaklarını tam almadan, dünya ile ilgili olarak keşfe çıkamayacağını” vurgular.
Güvenlik Halkası Modelinde, ÜST KISIM inançlı keşif ortamı yaratmak ismine ebeveynin yapması gerekenleri kapsar. Çocuk, dünyayı keşfe çıkabilmesi için, ebeveynine muhtaçlığı olduğunu, onlar tarafından sevilme dileğini ve onların yardımını istediğini açığa çıkaracak davranışlar stantlar.
ALT KISIM ise, Bağlanma Sistemini temsil eder. Çocuk ebeveyne, “korunmak, rahatlatılmak, sevilmek, hislerinin düzenlenmesi, yakınlaşmak-yaklaşmak” üzere gereksinimlerini söz edecek davranışlar stantlar. Çocuğun, bağlanmayla ilgili gereksinimleri doyurulduğunda ise, keşfetme durur.
Çocukta bundan sonra, bakım verenin mevcut ve ehil olduğunu görmek istediğine dâir sinyal verme muhtaçlığı öne çıkar. (ebeveyninin ebediyen büyük, kuvvetli, akıllı ve nâzik olmasını istemek, mümkün olan vakitlerde kendi gereksinimlerinin görülmesini istemek, gereksinim ânında kendileriyle ilgili olarak bir şeyleri üstlenmelerini beklemek vb.).
Sonuç olarak, Güvenlik Halkası Modeli:
-Çocuğun korunma ve rahatlama maksadına hizmet eder.
-Ebeveynin yorgun, pişman ve kızgın olmadığının hissedilmesine hizmet eder.
-Annenin, çocuğuna yakın olmaktan keyif almasına, çocuğun da Onun kuvvetini ve mevcudiyetini hissedip, “olumlu ve varlıklı bir kendilik değeri” geliştirmesine, sonrasında ise, çocuğun ileri devirde kendisinin bir bakımveren olarak olumlu bir temsilî kendilik kıymeti geliştirmesine hizmet eder.
-Çocuğun duygusal açıdan düzenlenmesine taban hazırlar, deneyimden ders almasını öğretir.
-Çocuğa, hem kendi hislerini düzenlemesini hem de bağlarında hislerini kullanmasını öğretir.
Bağlanma Teorisine Nazaran, Ergenlikte Kimlik Gelişimi:
Bebeklikten itibâren, bakımverenin gereken ânda orada olup, gereken ilgiyi vermesi ve paylaşımlarla, olumlu rol modeli içselleştirilir. Özgüven yerleşir.
Bowlby, bu kapsamda, kişilik gelişiminin temellerinin dört-beş yaşlarında şeendiğini ileri sürmüş ve bu duruma, “şartlara nazaran şeenen ilişki” (goal corrected partnership) ismini vermiştir.
Ainsworth ise, sevgi dolu bir bakımverenin mevcudiyeti durumunda, çocuğun kendisini “sevilmeye değer” olarak idrak edeceğini ve “kararlı temsilî hâle” (steady state) ulaşacağını ileri sürmüştür.
Ergenler, ebeveynlerinin fikir ve davranışlarıyla kendilerininki ortasında bağlantı kurup, özerk olarak (otonom) davranmaya başlarlar.
Sonuç olarak, sistemsiz bağlanmanın varlığı durumunda, “anlamlı bir kendilik duygusu”oluşamaz. Tam aksine, dağınık, sistemsiz (unintegrated) bir “kendilik duygusu” şeenir. Bu biçimde, ergenlik devriyle birlikte, denetim edici ve sistemsiz davranışlar artar.
Bağlanma ve Şiddet Davranışı ortasındaki İlişki
Güvenli bağlanma geliştiren ergenlerin, olaylarla başa çıkma stratejilerinde daha az yersiz öfke sergiledikleri, meseleden kaçmayıp, çözmeye çalıştıkları bilinmektedir.
Sadece akran takviyesiyle yetiştirilen Rhesus maymunlarının korkutucu davranış ve denetimsiz öfke sergiledikleri gözlenmiştir.
Bowlby, parçalanmış ailelerde “şefkatten mahrum psikopati” (affectionless psychopathy) kavramını ileri sürmüştür. Buna nazaran, anne mahrumiyetinde denetimsiz (düzensiz) bağlanma geliştiren çocuklarda empati yeteneği gelişmez. Psikopati gelişir.
Çeşitli çalışma sonuçlarına nazaran de psikopatik bireylerin özgeçmişlerinde, fiziksel/cinsel istismar ve ihmâle mâruz kalma oranları da yüksektir. Bu bireylerin ek olarak bu travmalarının da yüksek olması, şiddet davranışının artışıyla alakalı bulunmuştur.
Düzenli bağlanma geliştirmeyen bireyler, maksatlarını gerçekleştirmek ismine daha fazla risk alma eğiliminde olup, fevrîce davranırlar, hayâl kırıklığı yaşama (frustrasyon) eşikleri düşüktür.
Erkek çocuklar, evrimsel açıdan daha fırsatçı ve şiddete meyilli oldukları için, sistemsiz bağlanma durumunda antisosyal davranış geliştirmeye daha da yatkındır.
Yetiştirme yurtlarında barınıp, kronik biçimde terk edilme ve istenmeme hissini yaşamış çocuklar, anksiyete, endişe ve öfkeyi bir ortada yaşarlar.
Bu belirsizliğin uzun periyodik olması, özgüven, empati ve hürmette geriye dönüşü sıkıntı olacak halde hasar yaratır.
Bazı çalışmalar, çocuklukta görülen berbat muamelenin yalnızca dürtüsel ve sorumluluktan uzak bir hayat biçimiyle bağlı olup, psikopatideki duygusal problemlerin temel çekirdeğine direkt tesiri olmadığını göstermiştir. Berbat muameleye mâruz kalan çocuklar, öfke davranışına karşı, aşırı tepkisellik gösterir.
Hayvan çalışmaları, ihmâle mâruz kalma ve öbür stresörlerin, tehdit edici uyarana karşı, duygusal yansıları arttırdığını göstermiştir. Yani, amigdalanın yanıtı artar. Benzeri formda, insanlarda da erken periyotta fizikî ve cinsel istismara mâruz kalma durumunda, duygusal reaksiyonlar artarak, Travma Sonrası Gerilim Bozukluğu (TSSB) gelişme ihtimâlini arttırır. Özetle, TSSB, tehdit edici uyarana karşı artmış amigdala karşılığıyla bağlantılıdır.
Uygun bir ahlâkî gelişim için, duygusal işlemleme (emotional processing) süreçlerinin dengeli olması gereklidir. Psikopatik bireylerin nöropsikiyatrik gelişimlerinde, bilhassa de ahlâkî muhakemelerinde önemli hasar vardır.
Şiddet Davranışının Hormonlarla İlişkisi
Testosteron, P hususu, norepinefrin, agresif davranışı arttırır. Östrojen, serotonin ve oksitosin ise agresif eğilimleri azaltır. Mertebede aşağı sırada olan primatlarda serotonin seviyesi düşüktür ve agresyon potansiyeli yüksektir. Mertebe yükseldikçe, serotonin seviyesi artarken, agresyon potansiyeli de azalır.
İnsan davranışı açısından, “normal agresyon ve onun patolojik varyantları” ortasında kesin bir çizgi yoktur. Yâni, olağan agresyon ve cürüm davranışı bir devamlılık içindedir.
Düzensiz bağlanmada, beyinde düşük serotoninerjik-yüksek dopaminerjik aktiviteye yol açan genetik yapı tezahür eder ve şiddet davranışı artar. Hasebiyle, psikopatik gelişimde gen-çevre bağlantısı kıymetlidir.
Ruhsal Hastalıklarla İlgili Agresif Davranışlar
-Ahlâkî açıdan uygun değildir.
-Başkalarının hakkını zedelemeye yöneliktir.
-İçerik açısından “mantıklı ve uygun” değildir.
-Şiddeti yüksektir.
Düzensiz Bağlanma İle Alakalı Hastalıklar
-Böyle bireyler, inançsız ve gergin bireylerdir. Utangaçtırlar. Olaylarla başa çıkmada ve sorun çözmede sorun yaşarlar.
-Uzun müddetli münasebet kurma ve/veya sürdürmede dertleri vardır.
-Bağlanma anksiyeteleri vardır.
-Önemli ve manalı öteki bireylere karşı bağımlılık geliştirme potansiyellerinden dolayı, bağımlı kişilik geliştirmeye yatkındırlar.
– Husus yahut alkol bağımlılığı potansiyelleri de misal halde yüksektir.
-Davranım sıkıntıları ve antisosyal kişilik özellikleri geliştirme ihtimalleri yüksektir.
-Hudutta (borderline) kişilik özellikleri geliştirme potansiyelleri vardır.
-Fiziksel ve zihinsel meseleler yaşayabilirler.
-Fobik bozukluklara, anksiyete ve depresyona yatkındırlar.
