Yemek yemek hayatımızdaki en kıymetli aksiyonlardan biridir. Kimi beşerler yalnızca yaşamak için yemek yerken, kimi beşerler da yemeğe çok farklı manalar yükleyebiliyorlar. Yemek yemek yalnızca fizyolojik bir gereksinimimizi doyurmak değil, tıpkı vakitte toplumsallaşmayı, öbür beşerlerle bir ortaya gelmeyi ve keyifli vakit geçirmeyi de sağlayan kültürel bir aktivite birebir vakitte. Ayrıyeten yemek yemek bazen duygusal olarak da bir avunma aracı ya da kahır giderme aracı olabiliyor. Hoş bir yemek günümüzü güzelleştirip bizi memnun edebiliyorken, gereğinden fazla yedikten sonra yaşanan pişmanlık, suçluluk hisleri ve kilo takıntısı yenilen yemeği bir eziyete çevirebiliyor. Yeme bozuklukları son yıllarda sıkça karşımıza çıkan pskiyatrik bozukluklardandır. Bilhassa, bayan vücudunun ve hoşluğun, inceliğin, estetiğin, dış görünüşün çok daha kıymetli hale geldiği 80 li yıllardan sonra yeme bozuklukları da bir hastalık olarak kabul edilmeye başlanmıştır.
Yeme bozukluklarının en bilinen ikisi; Anoreksiya Nervoza ve Bulimia Nervozadır. Anoreksiya kısaca yemek yemekten uzak durmak ve vakitle gereksinim duyulandan çok çok az bir besinle hayatını devam ettirmeye çalışmak olarak tanımlanabilirken, bulimia ise fazla ölçüde yemek yedikten sonra bunu çıkarmak biçiminde ortaya çıkar. Her ikisi de hayli tehlikeli ve tedaviye dirençli bozukluklardır.
Anoreksiya Nervoza
Anoreksiya nevroza daha çok bayanları etkilediği düşünülen son derece önemli bir bozukluktur. Toplumda görülme sıklığı % 1-2 iken, % 90- 95 oraında bayanlarda görülmektedir. Anoreksiya nervozanın başlangıç yaşı çoklukla 15-19 yaş civarıdır. Anoreksiyada kilo vermek her şeyden daha değerli bir takıntı haline gelmiştir ve kişi kendi vücudunu olduğundan farklı olarak algılar. Ne kadar zayıflasa da kendisini hala kilolu olarak görür ve bu durum vakitle hiç yemek yememeye kadar gidebilir.
Anoreksiya nervozanın temel belirtileri şunlardır:
· Sağlıklı bir kiloda olmayı reddetme
· Kilo almaktan çok derecede korkma
· Vücut imgesiyle ilgili algının bozulması
· İlerleyen devirlerde adet kesilmesi
Anoreksiya nervozada kişi daima zayıflamayı, daha ince olmayı, yediklerinin fazla olup olmadığını, nasıl daha zayıf olabileceğini, vb. düşünür. Hayattan keyif almak ya da arkadaşlarıyla, ailesiyle vakit geçirmek yerine bütün gününü diyet ve idman planları yaparak geçirir. Zayıflık hayatın en büyük maksadı haline gelmiştir, lakin ne kadar zayıf olursa olsun bu hiçbir vakit kâfi olmaz. Anoreksiyası olan bireyler yemekle ilgili bir problemleri olduğunu daima reddederler. Az yediklerini ya da kendilerini aç bıraktıklarını etraflarındaki şahıslardan saklamaya çalışırlar, hiçbirşey yemeden günü geçirebilirler lakin etraflarındaki şahıslara yemek yediklerini söylerler.
Anoreksiya nervozanın iki tipi vardır:
1. Kısıtlı tip: Bu tipte kişi az yemek yiyerek, açlık orucuna girerek kilo vermeye çalışır.
2. Tıkınırcasına yemek yiyip, daha sonra çıkartan tip: Bu tipte zayıflamak için yediklerini çıkarma davranışı vardır, ayrıyeten kişi bir ekip diüretikleri ve lavmanları kullanır.
Yeme bozukluklarının da aslında öteki birçok ruhsal bozuklukta olduğu üzere, görünenden daha fazlası olduğunu söyleyebiliriz. Aslında olay kilo almak- vermek ya da yemek yemek- yememek, yemeği sevmek- sevmemekle ilgili değildir. Asıl altında yatan hisler daha farklıdır. Anoreksiya nervozada bilhassa denetim hissiyle ilgili bir sıkıntı kelam mevzusudur. Hayatında birçok şeyi denetim edemeyen bir kişi, yediklerini denetim edebilir ve bu onun hayatındaki bir başarısı sayılabilir. Depresyon, yalnızlık, güvensizlik, kusursuz olma baskısı ya da denetimden çıkabileceği duygusu kişinin yeme bozukluğu yaşamasına neden olabilir.
Anoreksiya birinci vakitler etraftan bilhassa de aileden ve arkadaşlardan saklanan bir durumdur. Bu nedenle de fark edilmesi vakit alabilir. Kişi durumuyla ilgili daima bir saklama ve inkar halindedir, o yüzden ailelerin yeme bozukluğuyla ilgili belirtileri farkettiklerinde dikkatli olmaları ve bunu takip etmeleri gereklidir.
Anoreksiya Nervozanın belirtileri
Anoreksiya nervozanın davranışsal belirtileri şunlardır:
Kişi zayıf olmasına karşın daima diyet yapar. Yalnızca düşük kalorili besinleri tüketir, karbonhidrat ve yağlardan katı bir biçimde uzak durur.
Kalori hesaplamaları, yağ oranları ve beslenmeyle ilgili takıntılıdır. Daima tartılır, yemek porsiyonlarını ölçer.
Yediği yemek ölçüsüyle ilgili etrafına palavra söyler ya da yiyormuş üzere yapar. Yemeğiyle oyalanır ya da yemek yememek için ‘’öğlen çok yedim, tokum’’ üzere mazeretler üretir.
Çok az yemesine karşın daima yemekle ilgilidir. Ailesine yemek yapar, yeni tarifler dener, yemek kitapları okur.
Kendine farklı yemek yeme alışkanlıkları geliştirebilir. Diğerlerinin yanında yemek yememe, daima birebir tabağı kullanma ya da yemeği çiğneyip tükürme, vb.
Bunların yanı sıra anoreksiya nervozanın dış görünüşle ve vücut imgesiyle ilgili belirtileri de şunlardır:
Hızlı ve ani kilo kaybı
Olması gerekenden düşük kiloda olduğu halde kendni daima şişman hissetme
Beden imgesine takıntılı olma
Sürekli ana karşında dış görünüşünü inceleme, dış görünüşle ilgili daima kendini eleştirme
Düşük kiloda olduğunu ve bunun bir sorun olduğunu reddetme ve bunu saklamak için tartılmadan çnce fazla ölçüde su içme ya da vücuduna bol gelen giysiler giyme, vb. davranışlar.
Zayıflama hapları ya da diüretikler kullanma.
Yedikten sonra yediklerini kusma
Takıntılı bir halde idman yapma.
Anoreksiya Nevroza’nın mümkün nedenleri
Anoreksiya Nervoza ve başka yeme bozukluklarının ortaya çıkışında tek bir nedenden kelam etmek mümkün değildir. Anoreksiya Nevroza birçok toplumsal, duygusal ve biyolojik faktörün bir ortaya gelmesiyle oluşan karmaşık bir durumdur. Toplumda bilhassa günümüzde fazlaca hâkim olan ‘’zayıf olan güzeldir’’ algısı yeme bozukluklarının ortaya çıkışında temel bir rol oynamaktadır. Buna ek olarak da ailesel faktörler, kişinin yetiştiği etraf, duygusal zorluklar, kendine inanç ve özsaygı eksikliği ve geçmişte yaşanan birtakım travmatik tecrübeler de bozukluğun ortaya çıkışında tesirli olabilmektedir. Anoreksiya yaşayan şahıslar çoklukla mükemmeliyetçi ve muvaffakiyet odaklı bir kişilik özelliğine sahiptir. Büyüme çağında her denileni yapan, okulda başarılı, uslu ve diğerlerini mutlu etmeye odaklanmış bireylerdir. Fakat daima diğerlerini şad etme ve kusursuz olma gayreti, bu şahısların iç dünyalarında umutsuz, mutsuz, yetersiz ve bedelsiz hissetmelerine neden olur. Kendilerini zalimce eleştirirler ve her manada eksiksiz olamamayı başarısızlık olarak kabul ederler.
Psikodinamik yaklaşım anoreksiya nevrozayı cinsel dürtülerin baskılanması ve cinsel içgüdünün oral haz ve yeme davranışıyla ilişkilendirilmesiyle açıklar. Ergenlik periyoduyla birlikte artan cinsel dürtülerle baş edememe, bilinçdışında büyümeyi, bayan olmayı, hamile kalmayı, cinsel kimliğin gerektirdiği şeyleri reddetme de anoreksiya nervozanın ortaya çıkmasına neden olabilir.
Kültürel ve toplumsal olarak son yıllarda zayıflık çok fazla ön plana çıkan bir bahistir ve zayıf olmak üzerine de özelikle gençler üzerinde bir baskı vardır. Toplumsal baskının yanısıra aile içinde de zayıf olmanın güzellikle muadil oluğu konusunda ve kişinin kilo almaması konusunda bir baskı olabilir. Bunlar da anoreksiya nervozanın oluşmasına katkıda bulunabilir. Bu duruma bazen çocuğu küçüklükten itibaren bale, jimnastik ya da modellik üzere zayıf olmanın bir gereklilik olduğu mesleklere yönlendirme neden olabileceği üzere, bazen kendi yeme tertibini ve kilosunu çok denetim eden, dış görünüşe odaklı ve eleştiren bir ebeveyne sahip olmak da neden olabilir.
Ayrıyeten birden fazla ruhsal bozukluğun ortaya çıkışında olduğu gibi ergenliğe girmek, okulu bırakmak, ayrılık ya da boşanmak, vb.stres verici hayat olayları da anoreksiya nervozayı tetikleyebilir.
Ruhsal faktörlerin yanı sıra anoreksiyanın oluşmasında ailesel geçisin de rolü olabileceği düşünülmektedir. Aile içinde anoreksiyası olan bir birey varsa, başkalarında anoreksiya ortaya çıkma ihtimali 10 ila 20 kat artmaktadır. Ayrıyeten beyin kimyasının da anoreksiya nervozada kıymetli rol oynadığı, anoreksiyası olan şahısların yüksek oranda gerilim hormonu kortizol lgıladıkları ve kişinin düzgün hissetmesine yardımcı olan seratonin ve norepinefrinin de daha düşük seviyede olduğu görülmüştür.
Anoreksiyanın etkileri
Anoreksiya nevroza kişinin muhtaçlığı olandan çok daha az beslenmesine neden olduğu için, bu durum vakitle kişinin hem bedenen hem de zihnen birçok düşünce yaşamasına neden olmaktadır. Halsizlik, yorgunluk, hafızanın zayıflaması, ruh hali değişikliği, depresyon, başağrıları, cildin sararması, saçlar ve tırnakların zayıflaması, adet tertibinin bozulması, vb. birçok dert ortaya çıkmaktadır.
Anoreksiyanın tedavisi
Bütün ruhsal bozukluklarda olduğu üzere öncelikle kişinin sıkıntısını kabul etmesi ve bunun için birinden yardım istemesi gereklidir. Sorunu kabul etmek aslında en değerli adımlardan biridir ve sonrasında sabır ve istikrar gereklidir. Anoreksiya tedavisinde doktor, psikiyatrist, psikolog ve diyetisyenin birlikte çalışması gereklidir. Ayrıyeten aile ve etraf dayanağı de hem kişinin sorunu kabullenmesinde hem de tedavi sürecinde çok kıymetlidir. Tedavide kişinin kendisi ile ilgili olumsuz algısını değiştirmek, vücuduyla barışmasını sağlamak, yemek yemeğe bakış açısını değiştirmek, daha fazla sağlıklı yiyecek yemesini ve sağlıklı kiloya gelmesini sağlamak amaçlanır. Şayet kişinin yetersiz beslenmeden ötürü kimi organları hasar gördüyse ve hayati tehlikesi varsa kişinin hastanede tedavi edilmesi gerekebilir. Tıbbi tedavi, beslenme tedavisi ve birebir vakitte da psikoterapi bir ortada yürütülmelidir.
Psikoterapi anoreksiya nervozanın tedavisinde çok kıymetlidir, zira zate ruhsal kökenli olarak ortaya çıkan bir bozukluktur. Anoreksiya nervozanın tedavisinde psikoterapinin amacı yeme bozukluğuna neden olan olumsuz niyet ve hisleri belirlemek ve onların yerine daha olumlu ve sağlıklı bir niyet biçimini yerleştirebilmektir. Ayrıyeten kişinin zorluk yaşadığı duygusal ve ilişkisel meseleler ve gerilimle baş edebilmeyi öğrenmesi amaçlanır.
Anoreksiya nervozanın tedavisinde kişinin sağlıklı bir kiloya dönmesi amaçlanırken bunun kolay bir durum olmadığı da bilinmelidir. Zira kişinin en büyük korkusu kilo almaktır ve tedaviye direnç göstermesi mümkündür. Bu nedenle tedavide hem tıbbi ve ruhsal takviye hem de etraf dayanağı çok değerlidir.
Yararlanılan kaynak: www.helpguide.org
