Bağımlılığın Ruhsal Boyutları
Bilişsel Faktörler:
– Bağımlı bireylerde sık rastlanan inançlar şunlardır: ‘Ben istediğim vakit bırakabilirim.’, ‘Sadece bir sefer kullanırsam ziyan vermez.’, ‘Bağımlı değilim, yalnızca keyif için yapıyorum.’
– Bu tıp bilişsel çarpıtmalar, bağımlılık davranışının sürmesinde kritik rol oynar.
Duygusal Faktörler:
– Gerilim, dert, öfke ve depresyon bağımlılıkta tetikleyici faktörlerdir.
– Bilhassa duygusal regülasyon zahmeti yaşayan bireyler bağımlılığı bir kaçış sistemi olarak kullanır.
Toplumsal Faktörler:
– Aile yapısı, arkadaş etrafı ve toplumsal normlar bağımlılığın gelişiminde tesirlidir.
– Toplumsal dayanak eksikliği, bireyin bağımlılık davranışını sürdürmesini kolaylaştırır.
– Türkiye’de akran baskısı ve kültürel normlar, alkol ve sigara bağımlılığı üzerinde güçlü bir tesire sahiptir.
Yetişkin Terapisinde Kullanılan En önemli Yaklaşımlar
1. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT):
– Bağımlılığın sürmesine yol açan fonksiyonsuz inançları değiştirmeyi hedefler.
– ‘Tetikleyici – fikir – his – davranış – sonuç’ döngüsü kullanılır.
– Nüks tedbire stratejileri kritik değerdedir.
2. Motivasyonel Görüşme (MG):
– Dirençli ve motivasyonu düşük bireylerde tesirlidir.
– Terapist, danışanın içsel motivasyonunu keşfetmesine yardımcı olur.
– Empatik ve yargılamayan bir irtibat usulü benimsenir.
3. Mindfulness Temelli Yaklaşımlar:
– Bireyin ‘otomatik pilot’ davranışlarını fark etmesini sağlar.
– Bilhassa dürtü denetimini güçlendirmeye odaklanır.
– Alkol ve internet bağımlılığı tedavisinde yaygın olarak kullanılmaktadır.
4. Şema Terapi:
– Bağımlılığın kökeninde sıklıkla ‘terk edilme, yetersizlik, değersizlik’ üzere şemalar vardır.
– Terapide bu şemalar tekrar yapılandırılır.
– Bilhassa kronik bağımlılık olaylarında BDT’ye ek olarak kullanılmaktadır.
5. Küme Terapisi:
– Emsal sıkıntıları yaşayan bireyler ortasında paylaşım ve dayanışma sağlar.
– Yalnızlık hissini azaltır, toplumsal dayanak sistemini güçlendirir.
6. Aile Terapisi:
– Aile bağlarının güçlü olduğu Türkiye üzere toplumlarda kritik değere sahiptir.
– Aile içi irtibat kalıplarını, suçlama ve çok denetimi çalışır.
– Sağlıklı hudutlar oluşturulmasına katkı sağlar.
Türkiye’de Bağımlılık ve Kültürel Etkenler
Türkiye’de bağımlılıkla gayrette hem devlet kurumları hem de özel merkezler faal rol oynamaktadır. AMATEM, devlet dayanaklı tedavi kurumlarının başında gelir. Lakin tedaviye başvurma sürecinde kimi kültürel maniler bulunmaktadır:
– Damgalama: Bağımlı bireyler toplumda ‘zayıf iradeli’ ya da ‘ahlaki olarak kusurlu’ olarak görülmektedir.
– Toplumsal cinsiyet farkları: Erkeklerde bağımlılık toplumsal olarak daha tolere edilebilirken, bayanlarda daha fazla damgalamaya yol açmaktadır.
– Dini ve kültürel pahalar: Alkol ve husus kullanımına karşı dini tavırlar, bağımlılığın gizlenmesine yol açabilir.
Bu nedenle Türkiye’de terapistler, bağımlılıkla çalışırken kültürel bağlamı kesinlikle dikkate almak durumundadır.
Tartışma
Bağımlılık tedavisinde tek bir yolun kâfi olmadığı; çoklu sistemlerin entegre biçimde kullanılması gerektiği vurgulanmaktadır.
– BDT → bilişsel çarpıtmaların düzeltilmesi
– MG → motivasyon artırma
– Mindfulness → dürtüsel davranışların kontrolü
– Şema Terapi → çocukluk şemalarının değiştirilmesi
– Küme ve Aile Terapisi → toplumsal dayanak sistemlerinin güçlendirilmesi
Türkiye bağlamında kültürel pahaların, toplumsal normların ve cinsiyet rollerinin dikkate alınması, terapinin aktifliğini artırmaktadır.
Sonuç
Bağımlılık, yetişkin terapisi kapsamında ele alınması gereken en değerli ruhsal sıkıntılardan biridir. Sırf bireyin değil, ailesinin ve toplumun ruh sıhhatini da etkileyen bağımlılıkların tedavisi, bütüncül bir yaklaşım gerektirmektedir.
Bilişsel Davranışçı Terapi, Motivasyonel Görüşme, Mindfulness, Şema Terapi, Küme ve Aile terapileri bağımlılıkla çabada tesirli metotlardır. Terapistlerin kültürel hassaslıkla hareket etmesi, ferdî güzelleşmenin yanı sıra toplumsal farkındalık ve takviye düzeneklerinin gelişmesine de katkı sağlayacaktır.
Kaynakça
Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond. Guilford Press.
Miller, W. R., & Rollnick, S. (2012). Motivational interviewing: Helping people change. Guilford Press.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.
Marlatt, G. A., & Donovan, D. M. (2005). Relapse prevention: Maintenance strategies in the treatment of addictive behaviors. Guilford Press.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.
Kağıtçıbaşı, Ç. (2007). Family, self, and human development across cultures: Theory and applications. Psychology Press.
