Yasın Ruhsal Boyutları
Bilişsel Reaksiyonlar:
– Kaybın gerçekliğini kabullenmede güçlük
– Suçluluk ve pişmanlık niyetleri (‘Keşke yanında olsaydım’, ‘Daha fazlasını yapmalıydım’)
– Ömrün manasını sorgulama, gelecek beklentilerinde belirsizlik
Duygusal Yansılar:
– Ağır keder, yalnızlık ve çaresizlik
– Öfke (kaybedilen şahsa, sıhhat sistemine, mukadderata yahut kendine yönelmiş olabilir)
– Depresif duygudurum ve umutsuzluk
Davranışsal Reaksiyonlar:
– Toplumsal izolasyon ve geri çekilme
– Uyku ve iştah düzensizlikleri
– Kaybı hatırlatan yerlerden ve şahıslardan kaçınma yahut tam zıddı, çok bağlanma
Sosyo-Kültürel Faktörler:
– Yasın yaşanma biçimi kültürden kültüre farklılık gösterir.
– Türkiye’de dini ritüeller, toplu taziyeler, mevlitler ve aile dayanışması yas sürecinin kıymetli modülleridir.
– Toplumsal cinsiyet rolleri yasın söz edilişini tesirler: erkeklerin hislerini bastırması beklenirken, bayanların açık söz etmesi daha kabul edilebilir görülür.
Patolojik Yas ve Risk Faktörleri
Her birey yas sürecini sağlıklı bir biçimde tamamlayamayabilir. Komplike yas yahut travmatik yas, bireyin günlük hayat fonksiyonelliğini uzun periyodik olarak bozabilir. Risk faktörleri şunlardır:
– Ani yahut travmatik kayıplar (kazalar, doğal afetler, intihar)
– Evvelce mevcut psikiyatrik rahatsızlıklar (depresyon, anksiyete, TSSB)
– Toplumsal dayanak eksikliği
– Çocuklukta travmatik deneyimler
– Çok bağımlı bağlanma tarzı
Bu durumlarda profesyonel müdahale kaçınılmaz hale gelir.
Terapötik Müdahale ve Dayanak Stratejileri
1. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT):
– Fonksiyonsuz inançların yine yapılandırılması (‘Onu kurtaramadım, bu benim suçum’ → ‘Elimden gelenin en düzgününü yaptım’).
– Nüks eden olumsuz fikir döngülerinin kırılması.
– Yeni hayat maksatlarının belirlenmesi.
2. Mana Odaklı Terapi ve Logoterapi:
– Viktor Frankl’ın logoterapisi yas sürecinde sıkça başvurulan bir yaklaşımdır.
– Bireyin kayba karşın hayatında mana bulması desteklenir.
– Danışana, ‘yaşamın kayıptan sonra da devam ettiği’ şuuru kazandırılır.
3. His Odaklı Terapi (EFT):
– Bastırılmış hislerin inançlı bir ortamda söz edilmesine odaklanır.
– Hislerin regülasyonu ve sağlıklı dışavurumu öğretilir.
4. Destekleyici Psikoterapi:
– Akut yas devrinde inançlı ve empatik bir alan yaratır.
– Danışanın yalnız olmadığı hissettirilir.
– Toplumsal takviye sistemlerinin (aile, arkadaş çevresi) güçlendirilmesine odaklanır.
5. Küme Terapisi:
– Emsal kayıplar yaşamış bireylerin paylaşım yapması yalnızlık hissini azaltır.
– Empati ve karşılıklı takviye sistemi kurulur.
– Bilhassa komplike yas olaylarında küme takviyesi ferdi terapinin yanında tesirli olmaktadır.
6. Kültüre Hassas Terapötik Müdahaleler:
– Türkiye’de dini ritüeller (mevlit, dua, taziye) danışanların yas sürecini anlamlandırmasında kıymetli rol oynar.
– Terapist, danışanın kültürel kıymetlerine hürmet duyarak bu ritüelleri sürecin modülü haline getirebilir.
Türkiye’de Yasın Kültürel Dinamikleri
Türkiye’de yas, kişisel olduğu kadar toplumsal bir tecrübedir. Taziyeler, cenaze merasimleri ve topluluk dayanağı bireye yalnız olmadığını hissettirir. Fakat bu toplumsal takviye, birtakım durumlarda bireyin hislerini bastırmasına da neden olabilir.
Toplumsal cinsiyet rolleri de kıymetli bir faktördür. Erkek danışanlar ekseriyetle hislerini bastırarak sağlam görünmeye çalışırken, bayan danışanlar hislerini daha rahat tabir eder. Bu durum, terapötik müdahalelerin farklılaştırılmasını gerektirir.
Tartışma
Yas süreci doğal bir süreçtir; lakin komplike hale geldiğinde ruhsal bozukluklara yol açabilir. Terapötik müdahaleler, hem doğal yasın sağlıklı biçimde ilerlemesine dayanak olmakta hem de patolojik yasın gelişimini önlemektedir.
Çalışmalar göstermektedir ki, BDT ve mana odaklı yaklaşımlar bireylerin yasla ilgili olumsuz bilişlerini azaltmakta; EFT ve destekleyici psikoterapi duygusal regülasyonu güçlendirmekte; küme terapisi ise toplumsal takviyesi artırmaktadır. Türkiye’de kültürel faktörlerin entegrasyonu, terapi sürecini daha tesirli hale getirmektedir.
Sonuç
Yas süreci, bireyin hayatında kaçınılmaz bir tecrübedir. Lakin bu sürecin nasıl yaşandığı, bireyin ruhsal sıhhatini direkt tesirler. Yetişkin terapisi, bireyin kaybını anlamlandırmasına, duygusal yükünü düzenlemesine, toplumsal takviye sistemlerini aktif kullanmasına yardımcı olur.
Bilişsel Davranışçı Terapi, Mana Odaklı Terapi, His Odaklı Terapi, Küme Terapisi ve destekleyici yaklaşımlar, yas sürecinde en sık kullanılan ve tesirli tekniklerdir. Türkiye üzere kolektivist kültürlerde, aile takviyesi ve dini ritüellerin terapötik sürece entegre edilmesi danışan ahengini artırmaktadır.
Kaynakça
Kübler-Ross, E. (1969). On death and dying. Scribner.
Worden, J. W. (2009). Grief counseling and grief therapy: A handbook for the mental health practitioner. Springer.
Neimeyer, R. A. (2001). Meaning reconstruction and the experience of loss. American Psychological Association.
Stroebe, M., Schut, H., & Boerner, K. (2017). Cautioning health-care professionals: Bereaved persons are misguided through the stages of grief. OMEGA – Journal of Death and Dying, 74(4), 455–473.
Frankl, V. (2006). Man’s search for meaning. Beacon Press.
