Gece yatağa işeme (Enüresis Nokturna) dünya genelinde çok sık rastlanılan bir çocukluk çağı hastalığıdır. Yüksek oranda ilerleyen yaşla birlikte zaten düzelme olsa da, yaşattığı toplumsal ve ruhsal meselelerden ötürü kıymetlidir ve sıklıkla tedaviyi gerektirir.
Olağanda çocuk iki yaşına yaklaşırken aileler çocuklarına tuvalet eğitimi vermeye başlarlar. Bu eğitim vakit zaman çocuğu idrar ve kakasını yapması için tuvalete tutmaları ile başlar. Aile çocuğu idrar yahut kakası geldiğinde haber vermesi istikametinde cesaretlendirici ve ödüllendirici biçimde eğitmelidirler. Bu türlü bir eğitimle genelde çocuğun 2-3 yaşları ortasında tuvalet eğitimi tamamlanır ve gece yatağı ıslatma sorunu çözümlenmiş olur. Lakin bütün eforlara karşın kimi çocuklarda bu sorun beş yaşına kadar devam edebilir.
Görülme Sıklığı: Gece yatağını ıslatma; beş yaşındaki çocukların %15-25’inde görülür. Her yıl yaşın ilerlemesi ile birlikte bu oran azalarak 9-10 yaş kümesinde kızlarda %4 de, erkek çocuklarda ise %8’e düşer. Adölesan periyodunda ise oran %1-3 civarındadır.
Erişkin yaşlarda; gece yatağa işeme oranı değişik araştırmalarda %0,5 ile 2,3 ortasında olduğu bildirilmektedir. Gece yatağa işeme erkek çocuklarda daha sık iken, erişkinlerde hanımlarda daha sık olarak görülmektedir.
Birincil Enuresis Nokturna: Doğumunu takiben yaşı beşi geçmesine karşın sıklıkla gece yatağını ıslatan çocuklar için kullanılır.
İkincil Enuresis Nokturna: En az 6 ay mühlet ile gece yatağını ıslatmayan çocuklarda; gerilim, aile içi vefat, ailede şiddet, hengame, çocuğun okulda karşılaştığı sorunlar, idrar yolları enfeksiyonları, şeker hastalığı üzere nedenlerle daha sonra yatağına tekrar işemeye başlaması durumlarında kullanılır.
Gece Yatağa İşemede En Sık Görülen Risk Faktörleri:
1. Nörolojik Gelişme Geriliği: En sık rastlanılan gece işeme nedenidir. Çocuğun gece altının kuru kalması kabiliyetini kazanmasının gecikmesidir.
2. Genetik Faktör: Yatağa işemede genetik faktör hayli değerlidir. Bu türlü çocukların en azından %15’inde ebeveyinlerinden birinde çocukluk periyodunda uzun süren enüresis nokturna hikayesi vardır. Şayet bu türlü bir hikaye hem anne hem de baba da var ise oran çocuklarda %44-77 ortasına yükseldiği yapılan araştırmalarda gösterilmiştir. Genetik çalışmalar 13g ve 12g kromozomlarındaki genlerin etken olduğunu ortaya koymuştur.
Çocuklardaki enüresis nokturna’da yukarda belirtilen iki etken temel nedenler olmakla birlikte, ayrıca faktörler de etken olarak rol alabilir. Bu nedenle mevzunun kompetanı olan tabip aşağıdaki faktörleri de göz önüne almak durumundadır.
● Enfeksiyon/Hastalıklar: Üriner sistem enfeksiyonları ve buna bağlı başka üriner sistem hastalıkları, bilhassa ikincil enüresis nokturna ve gündüz idrar kaçırmada %5 üzere kıymetli bir oranda rol oynarlar.
● Kimi üriner sistem anomalileri ki (bunların başında idrar torbasının küçük kapasiteli olması gelir), idrar torbası adelelerinin fazlaca ve uzun periyodik olarak kasılması idrar torbasının kapasitesinin azalmasına ve enüresise (idrar kaçırma) neden olur.
● Yetersiz anti-diüretik hormon (ADH) salınımı: Gece yatağını ıslatan çocukların bir kısmı yetersiz antidiüretik hormon salınımına bağlıdır. Bu hormon böbreklerin idrar yapma işlevini ayarlar. Gece salınımı artan bu hormon böbreklerin daha az idrar yapmasını temin eder. ADH salınımı yetersiz olan çocuklarda böbrekler geceleri de gündüz ölçüsü kadar idrar yapmaya devam ederler. Bu hormonun gündüz ve gece salınım ölçüleri (diurnal fark) 10 yaşından evvel sağlıklı bir halde ölçülemez.
● Psikolojik Nedenler: Aile içinde mevt,şiddet,seksüel olağandışı davranışlar, çocuğun arkadaşları tarafından aşağılanması ve şiddete maruz kalması, hem primer hem de sekonder yatağa işeme nedenleri olarak karşımıza çıkabilir. Bu üzere durumlarda çocuğun ruhsal takviyeye gereksinimi olabilir.
● Kabızlık: Kronik kabızlık nedeni ile kalın bağırsakta biriken kakanın idrar torbasına olan basısı enüresis’e neden olabilir.
● Hiperaktivite: Bu nedenle oluşan dikkat azlığı, antidiüretik hormon yetersizliğine bağlı enüresislerden 2.7 sefer daha fazla gece yatağa işeme nedenidir.
● Kafein: Kafein idrar imalini arttırır.
● Alkol alımı: Alkol içilmesi idrar ölçüsünü arttırır.
● Mental gelişme geriliği: Mental olarak gelişme geriliği olan çocuklarda; gece yatağa işeme oranı mental olarak olağan gelişim gösteren çocuklara kıyasla dört misline varan oranlarda daha sık görülür.
● Uyku sırasında apne: Uyku sırasında üst teneffüs yolu tıkanıklıkları nedeni ile oluşan teneffüs durması gece işemelerine neden olabilir. Uyku sırasında horlama ve bademcik (tonsil) büyüklüğü yahut çok büyümüş geniz eti (adenoit) potansiyel uyku apne nedenidir.
● Uyur gezer durumu: Uykuda çocuğun uyanmadan yatağından kalkıp meskenin içinde dolaşması öbür bir gece işeme nedenidir. İdrar torbası idrarla dolu olan çocuk, uyur gezer durumda salon yahut odalardan birine girdiğinde orayı tuvalet zannederek idrarını yapabilir.
Daha az rastlanılmakla birlikte gece işemesine neden olduğu kesin olarak gösterilemeyen ancak birçok araştırmacının etken olarak gösterdikleri durumlar:
● Derin ve ağır uyku: Enüresisli çocukların ebeveyinleri çoğunlukla çocuklarının uykusunun çok yükünden şikayet ederler. Birtakım araştırmacılar uyku bozuklukları ile antidiüretik (ADH) hormon salınımı ortasında bir alakanın varlığını göstermişlerdir. Yetersiz antidiüretik hormon (ADH) salınımının hafif uykuda olan çocukların dahi uyanmalarını güçleştirdiği belirtilmektedir.
● Stres: Gerilim pirimer (birincil) gece işeme nedeni olmamakla birlikte ikincil (sekonder) gece işeme nedeni olabilir. Gerilimin ortadan kalkması ile de gece işemesi düzelir.
● Gıda alerjisi: Besin alerjisinin de gece işemesinde etken olduğu söylenmekle birlikte bu durum güzel olarak ortaya konulamamıştır.
● Kötü ve yetersiz tuvalet eğitimi: Gece yatağa işemede sorumlu tutulan başka bir faktörde yetersiz tuvalet eğitimidir. Bu eğitimin çocuğa şiddet uygulamadan sevgi içinde verilmesi gerekir. Düşük sosyo-ekonomik seviyelerdeki ailelerde tuvalet eğitimi çoğunlukla yetersiz kalmaktadır.
TEDAVİ: Gece yatağını ıslatan çocukta 4 yaşından itibaren bu durum devam ediyorsa bu bahiste tecrübeli bir tabibin muayenesinde fayda vardır. Doktor detaylı bir öykü ile; çocuğun yatak ıslatma nedenini ortaya koyabileceği üzere, ailenin çocuğa vereceği tuvalet eğitiminin inceliklerini ve çocuğa nasıl davranılması gerektiği tarafında aileyi bilgilendirir.
Bu türlü durumlarda çocuğun yatağına, idrarın daha alt katmanlara geçmesini önleyecek ve idrarı emecek tipten örtü konulur. Bu durum aileye idrarı temizleme açısından kolaylık sağlar.
Gece yatağı ıslatma durumlarında doktor, çocuk ve ebeveyinlerin tam bir uyum içinde olması gerekir.
Gece Yatağını Islatan Çocuğa Yaklaşım: Bu türlü durumlarda çocuk panik ve derin bir utanma içerisindedir. Anne-baba çocuğa bu durum nedeni ile muhakkak kızmamalı ve şiddet uygulamamalıdır. Bu türlü davranılması çocuğun gece yatağını ıslatmasının daha uzun mühlet devamından diğer işe yaramaz. Anne-baba çocuğun bu durumunun süreksiz olduğunu bir mühlet sonra kesinlikle düzeleceğini söylemeleri uygun olur.
Laboratuar ve Radyolojik İncelemeler: Doktor, kapsamlı aile öyküsünü takiben düşündüğü nedenlere nazaran gerekli idrar, kan tahlilleri ve radyolojik tetkikleri yaptırmalıdır. Bu tetkikler idrar yolları enfeksiyonu, metabolik hastalıklar (Diabetes mellitus, Diabetes İnsipidus gibi) ve üriner sistem anomalileri olup olmadığı tarafında fikir vermeleri açısından epeyce faydalı olur (özellikle ikincil enüresislerin).
Çocuğu muayene eden doktor; çocuğa bu durumun kesinlikle düzeleceğini lakin kendisinin anne ve babasının söylediklerine uyması halinde kısa müddette tedavi edilebileceğini söyleyerek onu rahatlatması ve yüreklendirmesi gerekir. Öncelikle çocuğun yatağa gitmeden en az iki saat evvel sıvı alımını durdurması gerektiğini söyler.
Ebeveyinlerin kendileri yatmadan evvel kesinlikle çocuğu uyandırarak tuvalete götürüp idrarını yaptırmaları istenir.
Böylelikle doktor takibine giren çocukla ilgili gelişmeleri ebeveyinler doktora iletmelidirler. Bu ortada yatağını ıslatmadığı bir gece olursa, çocuk anne ve babası tarafından ödüllendirilmeli ve cesaretlendirilmelidir.
Çocuğun altını ıslatması beş yaşına girdiği halde hala devam ediyorsa aşağıda belirtilen tedavi formülleri uygulanmalıdır.
● Uyandırma Programları: Çocuk uykuya daldıktan en az dört saat sonra uyandırılarak idrarını yapması sağlanmalıdır. Bu dört saatlik mühlet haftada bir yirmi dakika azaltılarak devam edilir ve çocuğun altının gece kuru kalıp kalmadığı denetim edilir.
● Desmopressin Tedavisi: Bedenden salınan ve böbreklerin gece idrar imalini azaltan hormonun sentetik formudur. Tablet yahut burundan verilen spreyleri vardır. Çocukta geceleri yapılan su kısıtlaması ile birlikte uygulandığında epeyce yararlı olabilir.
● Alarm Tedavisi (Şekil 1): Çocuk genelde gece dolan idrar torbasını bir atılımda boşaltmaz. Evvel az ölçüde yaptığı idrar ile külotunu ıslatır. Alarm tedavisinde; çocuğun çamaşırlarının içine yerleştirilebilen bir ucu çocuğun omzuna başka ucu külotunun içine tespit edilen (çocuğa rastgele bir ziyanı olmayacak kadar düşük akım içeren) bir alarm sistemi, çocuğun külotunu birinci ıslatması ile devreye giren alarm çocuğu uyandırarak tuvalete gitmesi sağlanır. Alarm sistemi zil sesi olabildiği üzere titreşim yapan cinsten de olabilir.
Aşağıda formu gösterilen bu sistem %65 oranında yarar sağladığı görülmektedir.
● Hiperaktiviteye Bağlı Dikkat Eksikliği: Bu türlü çocukların gece yatağını ıslatması açısından çocuk psikiyatrisi yahut psikolog yardımına ihtiyacı olabilir.
Tüm tedavi sistem değişiklikleri kesinlikle doktor kontrolünde yapılmalıdır.
Olağanda çocuk iki yaşına yaklaşırken aileler çocuklarına tuvalet eğitimi vermeye başlarlar. Bu eğitim vakit zaman çocuğu idrar ve kakasını yapması için tuvalete tutmaları ile başlar. Aile çocuğu idrar yahut kakası geldiğinde haber vermesi istikametinde cesaretlendirici ve ödüllendirici biçimde eğitmelidirler. Bu türlü bir eğitimle genelde çocuğun 2-3 yaşları ortasında tuvalet eğitimi tamamlanır ve gece yatağı ıslatma sorunu çözümlenmiş olur. Lakin bütün eforlara karşın kimi çocuklarda bu sorun beş yaşına kadar devam edebilir.
Görülme Sıklığı: Gece yatağını ıslatma; beş yaşındaki çocukların %15-25’inde görülür. Her yıl yaşın ilerlemesi ile birlikte bu oran azalarak 9-10 yaş kümesinde kızlarda %4 de, erkek çocuklarda ise %8’e düşer. Adölesan periyodunda ise oran %1-3 civarındadır.
Erişkin yaşlarda; gece yatağa işeme oranı değişik araştırmalarda %0,5 ile 2,3 ortasında olduğu bildirilmektedir. Gece yatağa işeme erkek çocuklarda daha sık iken, erişkinlerde hanımlarda daha sık olarak görülmektedir.
Birincil Enuresis Nokturna: Doğumunu takiben yaşı beşi geçmesine karşın sıklıkla gece yatağını ıslatan çocuklar için kullanılır.
İkincil Enuresis Nokturna: En az 6 ay mühlet ile gece yatağını ıslatmayan çocuklarda; gerilim, aile içi vefat, ailede şiddet, hengame, çocuğun okulda karşılaştığı sorunlar, idrar yolları enfeksiyonları, şeker hastalığı üzere nedenlerle daha sonra yatağına tekrar işemeye başlaması durumlarında kullanılır.
Gece Yatağa İşemede En Sık Görülen Risk Faktörleri:
1. Nörolojik Gelişme Geriliği: En sık rastlanılan gece işeme nedenidir. Çocuğun gece altının kuru kalması kabiliyetini kazanmasının gecikmesidir.
2. Genetik Faktör: Yatağa işemede genetik faktör hayli değerlidir. Bu türlü çocukların en azından %15’inde ebeveyinlerinden birinde çocukluk periyodunda uzun süren enüresis nokturna hikayesi vardır. Şayet bu türlü bir hikaye hem anne hem de baba da var ise oran çocuklarda %44-77 ortasına yükseldiği yapılan araştırmalarda gösterilmiştir. Genetik çalışmalar 13g ve 12g kromozomlarındaki genlerin etken olduğunu ortaya koymuştur.
Çocuklardaki enüresis nokturna’da yukarda belirtilen iki etken temel nedenler olmakla birlikte, ayrıca faktörler de etken olarak rol alabilir. Bu nedenle mevzunun kompetanı olan tabip aşağıdaki faktörleri de göz önüne almak durumundadır.
● Enfeksiyon/Hastalıklar: Üriner sistem enfeksiyonları ve buna bağlı başka üriner sistem hastalıkları, bilhassa ikincil enüresis nokturna ve gündüz idrar kaçırmada %5 üzere kıymetli bir oranda rol oynarlar.
● Kimi üriner sistem anomalileri ki (bunların başında idrar torbasının küçük kapasiteli olması gelir), idrar torbası adelelerinin fazlaca ve uzun periyodik olarak kasılması idrar torbasının kapasitesinin azalmasına ve enüresise (idrar kaçırma) neden olur.
● Yetersiz anti-diüretik hormon (ADH) salınımı: Gece yatağını ıslatan çocukların bir kısmı yetersiz antidiüretik hormon salınımına bağlıdır. Bu hormon böbreklerin idrar yapma işlevini ayarlar. Gece salınımı artan bu hormon böbreklerin daha az idrar yapmasını temin eder. ADH salınımı yetersiz olan çocuklarda böbrekler geceleri de gündüz ölçüsü kadar idrar yapmaya devam ederler. Bu hormonun gündüz ve gece salınım ölçüleri (diurnal fark) 10 yaşından evvel sağlıklı bir halde ölçülemez.
● Psikolojik Nedenler: Aile içinde mevt,şiddet,seksüel olağandışı davranışlar, çocuğun arkadaşları tarafından aşağılanması ve şiddete maruz kalması, hem primer hem de sekonder yatağa işeme nedenleri olarak karşımıza çıkabilir. Bu üzere durumlarda çocuğun ruhsal takviyeye gereksinimi olabilir.
● Kabızlık: Kronik kabızlık nedeni ile kalın bağırsakta biriken kakanın idrar torbasına olan basısı enüresis’e neden olabilir.
● Hiperaktivite: Bu nedenle oluşan dikkat azlığı, antidiüretik hormon yetersizliğine bağlı enüresislerden 2.7 sefer daha fazla gece yatağa işeme nedenidir.
● Kafein: Kafein idrar imalini arttırır.
● Alkol alımı: Alkol içilmesi idrar ölçüsünü arttırır.
● Mental gelişme geriliği: Mental olarak gelişme geriliği olan çocuklarda; gece yatağa işeme oranı mental olarak olağan gelişim gösteren çocuklara kıyasla dört misline varan oranlarda daha sık görülür.
● Uyku sırasında apne: Uyku sırasında üst teneffüs yolu tıkanıklıkları nedeni ile oluşan teneffüs durması gece işemelerine neden olabilir. Uyku sırasında horlama ve bademcik (tonsil) büyüklüğü yahut çok büyümüş geniz eti (adenoit) potansiyel uyku apne nedenidir.
● Uyur gezer durumu: Uykuda çocuğun uyanmadan yatağından kalkıp meskenin içinde dolaşması öbür bir gece işeme nedenidir. İdrar torbası idrarla dolu olan çocuk, uyur gezer durumda salon yahut odalardan birine girdiğinde orayı tuvalet zannederek idrarını yapabilir.
Daha az rastlanılmakla birlikte gece işemesine neden olduğu kesin olarak gösterilemeyen ancak birçok araştırmacının etken olarak gösterdikleri durumlar:
● Derin ve ağır uyku: Enüresisli çocukların ebeveyinleri çoğunlukla çocuklarının uykusunun çok yükünden şikayet ederler. Birtakım araştırmacılar uyku bozuklukları ile antidiüretik (ADH) hormon salınımı ortasında bir alakanın varlığını göstermişlerdir. Yetersiz antidiüretik hormon (ADH) salınımının hafif uykuda olan çocukların dahi uyanmalarını güçleştirdiği belirtilmektedir.
● Stres: Gerilim pirimer (birincil) gece işeme nedeni olmamakla birlikte ikincil (sekonder) gece işeme nedeni olabilir. Gerilimin ortadan kalkması ile de gece işemesi düzelir.
● Gıda alerjisi: Besin alerjisinin de gece işemesinde etken olduğu söylenmekle birlikte bu durum güzel olarak ortaya konulamamıştır.
● Kötü ve yetersiz tuvalet eğitimi: Gece yatağa işemede sorumlu tutulan başka bir faktörde yetersiz tuvalet eğitimidir. Bu eğitimin çocuğa şiddet uygulamadan sevgi içinde verilmesi gerekir. Düşük sosyo-ekonomik seviyelerdeki ailelerde tuvalet eğitimi çoğunlukla yetersiz kalmaktadır.
TEDAVİ: Gece yatağını ıslatan çocukta 4 yaşından itibaren bu durum devam ediyorsa bu bahiste tecrübeli bir tabibin muayenesinde fayda vardır. Doktor detaylı bir öykü ile; çocuğun yatak ıslatma nedenini ortaya koyabileceği üzere, ailenin çocuğa vereceği tuvalet eğitiminin inceliklerini ve çocuğa nasıl davranılması gerektiği tarafında aileyi bilgilendirir.
Bu türlü durumlarda çocuğun yatağına, idrarın daha alt katmanlara geçmesini önleyecek ve idrarı emecek tipten örtü konulur. Bu durum aileye idrarı temizleme açısından kolaylık sağlar.
Gece yatağı ıslatma durumlarında doktor, çocuk ve ebeveyinlerin tam bir uyum içinde olması gerekir.
Gece Yatağını Islatan Çocuğa Yaklaşım: Bu türlü durumlarda çocuk panik ve derin bir utanma içerisindedir. Anne-baba çocuğa bu durum nedeni ile muhakkak kızmamalı ve şiddet uygulamamalıdır. Bu türlü davranılması çocuğun gece yatağını ıslatmasının daha uzun mühlet devamından diğer işe yaramaz. Anne-baba çocuğun bu durumunun süreksiz olduğunu bir mühlet sonra kesinlikle düzeleceğini söylemeleri uygun olur.
Laboratuar ve Radyolojik İncelemeler: Doktor, kapsamlı aile öyküsünü takiben düşündüğü nedenlere nazaran gerekli idrar, kan tahlilleri ve radyolojik tetkikleri yaptırmalıdır. Bu tetkikler idrar yolları enfeksiyonu, metabolik hastalıklar (Diabetes mellitus, Diabetes İnsipidus gibi) ve üriner sistem anomalileri olup olmadığı tarafında fikir vermeleri açısından epeyce faydalı olur (özellikle ikincil enüresislerin).
Çocuğu muayene eden doktor; çocuğa bu durumun kesinlikle düzeleceğini lakin kendisinin anne ve babasının söylediklerine uyması halinde kısa müddette tedavi edilebileceğini söyleyerek onu rahatlatması ve yüreklendirmesi gerekir. Öncelikle çocuğun yatağa gitmeden en az iki saat evvel sıvı alımını durdurması gerektiğini söyler.
Ebeveyinlerin kendileri yatmadan evvel kesinlikle çocuğu uyandırarak tuvalete götürüp idrarını yaptırmaları istenir.
Böylelikle doktor takibine giren çocukla ilgili gelişmeleri ebeveyinler doktora iletmelidirler. Bu ortada yatağını ıslatmadığı bir gece olursa, çocuk anne ve babası tarafından ödüllendirilmeli ve cesaretlendirilmelidir.
Çocuğun altını ıslatması beş yaşına girdiği halde hala devam ediyorsa aşağıda belirtilen tedavi formülleri uygulanmalıdır.
● Uyandırma Programları: Çocuk uykuya daldıktan en az dört saat sonra uyandırılarak idrarını yapması sağlanmalıdır. Bu dört saatlik mühlet haftada bir yirmi dakika azaltılarak devam edilir ve çocuğun altının gece kuru kalıp kalmadığı denetim edilir.
● Desmopressin Tedavisi: Bedenden salınan ve böbreklerin gece idrar imalini azaltan hormonun sentetik formudur. Tablet yahut burundan verilen spreyleri vardır. Çocukta geceleri yapılan su kısıtlaması ile birlikte uygulandığında epeyce yararlı olabilir.
● Alarm Tedavisi (Şekil 1): Çocuk genelde gece dolan idrar torbasını bir atılımda boşaltmaz. Evvel az ölçüde yaptığı idrar ile külotunu ıslatır. Alarm tedavisinde; çocuğun çamaşırlarının içine yerleştirilebilen bir ucu çocuğun omzuna başka ucu külotunun içine tespit edilen (çocuğa rastgele bir ziyanı olmayacak kadar düşük akım içeren) bir alarm sistemi, çocuğun külotunu birinci ıslatması ile devreye giren alarm çocuğu uyandırarak tuvalete gitmesi sağlanır. Alarm sistemi zil sesi olabildiği üzere titreşim yapan cinsten de olabilir.
Aşağıda formu gösterilen bu sistem %65 oranında yarar sağladığı görülmektedir.
● Hiperaktiviteye Bağlı Dikkat Eksikliği: Bu türlü çocukların gece yatağını ıslatması açısından çocuk psikiyatrisi yahut psikolog yardımına ihtiyacı olabilir.
Tüm tedavi sistem değişiklikleri kesinlikle doktor kontrolünde yapılmalıdır.
Kaynak : Doktor Sitesi
