Davranış ve Dikkat Sıkıntıları: DEHB, Öfke Denetimi ve İnatçılık Üzerine Bir Kıymetlendirme
1. Giriş
Gelişim devirlerinde ortaya çıkan dikkat ve davranış problemleri, bireyin toplumsal etrafla sağlıklı
bağlar kurmasını ve günlük hayat marifetlerini sürdürmesini zorlaştırabilir. Bilhassa okul
çağındaki çocuklarda sıkça gözlemlenen DEHB, öfke denetim sorunları ve inatçılık, hem aile
içinde hem de eğitim ortamında çeşitli çatışmalara neden olabilmektedir. Bu davranışların doğru
tanınması ve uygun müdahale yaklaşımları ile desteklenmesi, çocuğun sağlıklı bir gelişim süreci
geçirmesi açısından büyük değer taşır.
2. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
2.1. Tarif ve Belirtiler
DEHB, bireyin yaşına ve gelişim seviyesine uygun olmayan seviyede dikkat dağınıklığı,
dürtüsellik ve/veya hiperaktivite göstermesiyle karakterize edilen nörogelişimsel bir
bozukluktur.
En önemli belirtiler:
Dikkatini sürdürememe, detayları atlama
Organize olamama, sık sık eşyaları kaybetme
Yerinde duramama, çok konuşma
Sırasını bekleyememe, kelama karışma
Sabırsızlık, kolay sıkılma
DEHB çoklukla 3 alt cins biçiminde sınıflandırılır:
Dikkat eksikliği baskın tip
Hiperaktivite/dürtüsellik baskın tip
Bileşik tip (her iki küme belirti birlikte)
2.2. Nedenleri
DEHB’nin kesin nedeni bilinmemekle birlikte, genetik yatkınlık, beyin gelişimi, doğum öncesi risk
faktörleri ve çevresel etmenlerin tesirli olduğu düşünülmektedir.
2.3. Müdahale ve Destek
Psikoeğitim: Aile ve öğretmen bilgilendirilmesi
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
İlaç tedavisi (örn. metilfenidat, atomoksetin)
Davranışçı müdahaleler: Ödül sistemi, görsel programlar
3. Öfke Denetim Sorunları
3.1. Tanım
Öfke, doğal bir his olmakla birlikte, denetim edilemediğinde saldırgan davranışlara, iletişim
problemlerine ve toplumsal bağlarda bozulmalara yol açabilir. Çocuklarda ve ergenlerde öfke kontrol
meseleleri sıklıkla dürtüsellik, frustrasyon toleransının düşüklüğü ve empati eksikliği ile
bağlıdır.
3.2. Belirtiler
Ani hudut patlamaları
Fizikî saldırganlık (vurma, itme)
Kelamlı saldırganlık (hakaret, bağırma)
Eşyaları kırma
İçe kapanma ya da küskünlük
3.3. Nedenleri
Aile içi çatışmalar, tutarsız disiplin
Travmatik yaşantılar
Duygusal ihmal
Öğrenilmiş davranış kalıpları
Dürtü denetim sıkıntıları (özellikle DEHB ile birlikte görülebilir)
3.4. Müdahale Yaklaşımları
His farkındalığı eğitimi
Öfke günlüğü tutma
Alternatif davranış geliştirme
Aile danışmanlığı ve hudut koyma eğitimi
Sorun çözme hünerleri eğitimi
4. İnatçılık ve Aksi Gelme Davranışları
4.1. Tanım
İnatçılık, bireyin ısrarcı biçimde kendi isteklerini kabul ettirme davranışıdır. Çocuklarda sıkça
görülen bu davranış, gelişimsel sürecin bir modülü olabilirken, Aksi Olma Karşı Gelme
Bozukluğu (ODD) ile birlikte daha kalıcı ve sıkıntılı hale gelebilir.
4.2. Belirtiler
Yetişkin otoritesine karşı direnme
Kurallara uymama
Daima tartışma ve itiraz
Suçlamaları reddetme
Kin tutma, intikam alma davranışları
4.3. Nedenler
Aile içinde çok otoriter ya da çok özgür tutumlar
Tutarsız disiplin uygulamaları
İlgisizlik ya da çok koruyuculuk
Model alınan davranışlar
4.4. Müdahale Yöntemleri
Net ve dengeli hudutlar belirleme
Olumlu davranışı pekiştirme
Güç savaşlarından kaçınma
Toplumsal marifet eğitimi
Ruhsal dayanak ve aile terapisi
5. Sonuç
DEHB, öfke denetim zahmeti ve inatçılık üzere dikkat ve davranış meseleleri, yalnızca çocuğun değil,
ailesinin ve etrafının de ömür kalitesini etkileyen kıymetli ruhsal bahislerdir. Bu tür
sorunlar gelişimsel süreçte olağan sayılabilecek seviyede görülebilirken, yoğunluk ve süreklilik
kazandığında uzman takviyesi gerektirir. Erken teşhis ve çok istikametli müdahale programları, hem
çocukların hem de ebeveynlerin ömrünü kolaylaştırmak açısından kritik değere sahiptir.
