Başarı, çağdaş insanın en değerli varlıklarından biri hâline geldi. Meslek gelişimi, terfiler, proje teslimleri, amaç tutturmalar… Tüm bunlar sırf iş dünyasının değil, birebir vakitte bireyin iç dünyasının da bir kesimi artık. Takdir görmek, kabul edilmek, görünür olmak; uzun vakittir yalnızca özel ilgilerle değil, mesleksel performansla da ölçülüyor. Bilhassa duygusal muhtaçlıkları fark edilmeden büyümüş bireyler için iş yerindeki muvaffakiyet, bir güvenlik battaniyesine dönüşüyor. Zira muvaffakiyet, takdir getiriyor; takdir ise, kısa periyodik de olsa içsel boşluğu susturabiliyor.
Psikolojide bu olgu “duygusal açlık” kavramıyla açıklanıyor. Duygusal açlık, temel ruhsal gereksinimlerin gereğince karşılanmadığı durumlarda ortaya çıkan ve bireyin bu boşluğu dışsal onaylarla, başarılarla ya da dikkat cazip davranışlarla doldurmaya çalıştığı bir içsel doyumsuzluk hâlidir. Yani kişi, sevgi, kabul, itimat, ilişiklik üzere gereksinimlerine direkt temas edemediğinde; dolaylı doyum yolları arar. Bu yolların en sık kullanılanı ise muvaffakiyettir. Zira muvaffakiyet, içinde yaşadığımız kültürde hem görünürlük hem de paha üretme aracı olarak yüceltilir (Deci & Ryan, 2000).
Susan David (2016), bu durumu “dışsal muvaffakiyetle içsel bütünlüğü karıştırmak” olarak tanımlar. Kişi dışardan başarılı, üretken, güçlü görünürken iç dünyasında daima onay arayan, kırılgan ve değersizlik hissiyle gayret eden bir benlik barındırabilir. Bu benlik görünmezdir zira muvaffakiyet öyküleri ortasında kaybolmuştur. Etrafı tarafından “başarılı, çalışkan, ilham verici” olarak etiketlenen kişi, kendi içindeki kırıklığı lisana getiremediği üzere, bazen fark edemez bile.
Bu sorunun kökleri çoğunlukla erken devir tecrübelerde bulunur. Çocuklukta şartlı sevgiye maruz kalmış bireyler, “başarılı olduğumda seviliyorum”, “iyi performans gösterdiğimde kabul ediliyorum” üzere içselleştirilmiş inançlarla büyür. Bu inançlar, yetişkinlikte iş ömründe kendini yine üretir. İşverenin övgüsü, prim, terfi üzere ögeler; ebeveyn onayının sembolik devamıdır. Bu nedenle, her muvaffakiyet biraz da geçmişte alınmamış sevgiyi alma uğraşıdır.
Fonagy ve Target (2003), bireyin öz kıymet algısının gereğince yansıtılmadığı durumlarda, benlik yapısının dışsal kıymetlere bağımlı hâle geldiğini söyler. Kişi, kendi iç sesinden değil, dışardaki yargılardan beslenir. Bu durum, duygusal olarak doyumsuz bir ömrün da temelini oluşturur.
Duygusal açlıkla muvaffakiyet ortasında kurulan bu bağ, kısa vadede üretkenlik ve azim üzere görünebilir. Meğer uzun vadede kişi ne kadar başarsa da tam manasıyla tatmin olamaz. Tatminsizlik, sistemik bir boşluk hâline gelir. “Daha fazlası” her vakit vardır. Gayeler tamamlanır lakin huzur gelmez. İç dünyadaki eksiklik, dış muvaffakiyetle giderilmeye çalışıldıkça derinleşir.
Bu durum, sıklıkla tükenmişlik sendromu ile sonuçlanır. Maslach ve Leiter (2016), bilhassa duygusal emeği ağır olan mesleklerde çalışan bireylerin, kıymet görme dileğinin karşılanmaması hâlinde ağır tükenme yaşadığını belirtir. İş ömründe bu açlığın görünür olduğu alanlardan biri “aşırı bağlılık” davranışlarıdır. Çalışan, mesai saatleri dışında da ulaşılabilir olur, hastayken dahi mail cevaplar, tatilde rapor muharrir. Bu davranışlar sırf sorumluluk hissinden değil, birebir vakitte görünür kalma ve kıymetini kaybetmeme uğraşından beslenir.
Kurumsal kültür, bu tavrı ekseriyetle ödüllendirir. Fakat bu ödül sistemi, bireyin kendi hudutlarını ihlal etmesini teşvik eder. Böylelikle kişi sadece vaktini değil, vücudunu, bağlantılarını ve ruhsal istikrarını de işine rehin verir.
Bu döngüyü kırmak için bireyin evvel şunu fark etmesi gerekir: “Değerli olmak” performansa bağlı bir statü değil, varoluşsal bir haktır. İnsan sadece yaptığı işle değil, olduğu hâliyle de kıymetlidir. Bu farkındalık vakitle içsel tatmini besler. İçsel tatmin, dışsal onaydan bağımsız bir ruhsal sağlamlık getirir. Kişi üretmeye, çalışmaya, gelişmeye devam edebilir fakat bu aksiyonlar artık açlıktan değil, doyumdan beslenir.
Kaynakça
-
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
-
David, S. (2016). Emotional agility: Get unstuck, embrace change, and thrive in work and life. Avery.
-
Fonagy, P., & Target, M. (2003). Psychoanalytic theories: Perspectives from developmental psychopathology. Whurr Publishers.
-
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. In G. Fink (Ed.), Stress: Concepts, cognition, emotion, and behavior (pp. 351–357). Academic Press.
