Günümüzde bireyin ruhsal dayanıklılığı neredeyse daima olumlu kalabilmesiyle ölçülüyor. Toplumsal medyada ilham verici kelamlar, kurumsal dünyada “olumlu bakış açısı” eğitimleri, alakalarda “boşver, geçer” tavsiyeleri giderek artarken; insanların gerçek hisleriyle temas kurması daha da zorlaşıyor. İçsel karmaşa, hayal kırıklığı, öfke ya da hüzün üzere büsbütün insani hislere yaşanma hakkı tanınmıyor. Bu kültürel atmosfer, son yıllarda psikoloji literatüründe sıkça yer bulan bir kavram olan “zehirli pozitiflik”in yükselişini hızlandırıyor.
Zehirli olumluluk, bireyin içinde bulunduğu olumsuz hisleri bastırması ya da reddetmesi tarafında toplumsal ya da şahsî bir baskı hissetmesiyle ortaya çıkan ruhsal bir yüklenmeyi tabir ediyor. Bu baskı sırf dışardan gelen bir beklentiyle değil, birebir vakitte bireyin kendi iç sesiyle de pekişiyor. Bir mutsuzluk anında çabucak “bu histe kalmamalıyım”, “daha müspet düşünmeliyim” üzere telkinlerle hislerini geçersizleştirmeye çalışması, vakitle bu baskının içselleştirilmesine yol açıyor. Susan David’in (2016) de vurguladığı üzere, hisler bastırıldıkça değil, yaşanıp adlandırıldıkça mana kazanıyor. Fakat bu hislere müsaade verilmeden sürdürülen “iyi hissetme zorunluluğu”, bireyin ruhsal esnekliğini zayıflatıyor.
İçinde bulunduğumuz çağda toplumsal medya, zehirli olumluluğun en görünür sahnelerinden biri haline gelmiş durumda. Instagram ve TikTok üzere mecralarda daima gülümseyen yüzler, muvaffakiyet kıssaları, “şükretmeyi unutma” başlıklı paylaşımlar, insanların kendi duygusal tecrübelerini sorgulamasına neden oluyor. Hayatın sırf olumlu yanlarını gösteren bu filtrelenmiş gerçeklik, bireyde karşılaştırmaya dayalı bir yetersizlik hissi doğurabiliyor. Chou ve Edge (2012) tarafından yürütülen bir araştırma, toplumsal medya kullanıcılarının oburlarının hayatlarını kendi ömürlerinden daha memnun ve doyurucu algılama eğiliminde olduğunu ortaya koyuyor. Bu durum, kişiyi sırf kıyas yapmaya değil, birebir vakitte kendi ıstırabından utanmaya sürüklüyor.
Bu kültürel yapı sadece ferdî alanlarda değil, iş ömründe da kendini gösteriyor. Kurumsal dünyada müspetlik birçok vakit üretkenlik, motivasyon ve ekip ruhu ile özdeşleştiriliyor. Bu bağlamda çalışanlar, yaşadıkları sıkıntıları lisana getirdiklerinde “negatiflik yaymakla” suçlanabiliyor. İş yerlerinde sıkça karşılaşılan “enerjini yüksek tut”, “olumlu niyetle tahlil bul” üzere telaffuzlar, kimi durumlarda gerçek meselelerin üzerini örtme fonksiyonu görüyor. Bu, çalışanların yaşadıkları tükenmişlik, baskı ya da adaletsizlik üzere hislere yer bulamamasına yol açabiliyor. Duygusal emeğin sömürüldüğü bu yapı, uzun vadede aidiyet kaybına, içsel yabancılaşmaya ve işten soğumaya neden olabiliyor. Gross ve Levenson’un (1997) çalışmaları, hislerin bastırılmasının sırf ruhsal değil fizyolojik olarak da birey üzerinde gerilim yarattığını gösteriyor. Hisler bastırıldığında vücut bu yükü taşımaya başlıyor; kalp ritmi yükseliyor, bağışıklık sistemi zayıflıyor ve gerilim hormonları artıyor.
İş ömrünün dışındaki ilgilerde de zehirli müspetlik, empatiyi gölgeliyor. Bir yakını üzüldüğünde, ona “her şey bir gün geçer” demek, birinci bakışta takviye üzere görünse de o anki hissin tanınmasına alan tanımıyor. Hisler yaşanmadığında bastırılıyor; bastırıldığında ise yok olmuyor, derinleşiyor. Bastian ve arkadaşlarının (2012) yaptığı çalışmada, toplumsal etrafı tarafından “ağlamaması”, “güçlü kalması” istikametinde baskı gören bireylerin, yaşadıkları acıyı daha ağır ve yalnız hissettikleri belirtiliyor. Hasılı, uygun hissetmek istemek bir gereksinim; fakat âlâ hissetmek zorunda hissetmek bir yüke dönüşüyor.
Zehirli olumluluk sırf dış baskı sonucu oluşmuyor. Birey, vakitle kendisinden de daima olumlu olması tarafında beklenti içine giriyor. Bu, daha çok ferdî gelişim literatüründe ve tanınan psikolojide yer alan iletilerle iç içe geçiyor. “Kendine inan”, “gülümse, hayat sana güler”, “düşünce gücüyle gerçekliğini yarat” üzere sloganlar; kişiyi kendi olumsuz hislerine alan tanımamaya teşvik ediyor. Meğer hisler tek taraflı değil; insan sadece sevinciyle değil, kırgınlığıyla da bütündür.
Bu noktada olumluluğun tümüyle ziyanlı olduğunu söylemek mümkün değil. Gerçekçi optimistlik, yani bireyin yaşadığı zorluğun farkında olarak bu zorluğu aşabileceğine dair inanç geliştirmesi, ruh sıhhatini destekleyen bir süreç. Lakin burada gerçeklikten uzaklaşmak ve “her şey yolundaymış” üzere davranmak ruhsal dayanıklılığı değil, kırılganlığı artırıyor. David (2016), bu ayrımı net biçimde ortaya koyar: Duygusal çeviklik, kişinin hislerine taraf vermesiyle değil, onları tanıması ve içsel seyahatinde rehber olarak kullanmasıyla gelişir.
Kültürel normlar, aile yapısı ve toplumsal roller de bu yapıyı destekleyici biçimde şekillenebiliyor. Bilhassa birtakım kültürlerde hüzün, öfke ya da hayal kırıklığı lisana getirmek; zayıflık, nankörlük ya da pes etmişlik olarak algılanabiliyor. Bu tıp toplumsal yargılar, kişinin iç dünyasında kendi hissini yargılamasına, hatta hatalı hissetmesine neden olabiliyor. Halbuki hisler yargılanmadan kabul edildiğinde şifalanmaya başlıyor. Zira insanın en temel muhtaçlığı, olduğu haliyle görülmek ve anlaşılmak.
Zehirli olumluluktan çıkış yolu, hislere alan tanımaktan geçiyor. Keder, öfke, hayal kırıklığı, tasa üzere hisler, bastırıldıklarında değil, kabul edildiklerinde mana kazanıyor. Bu hislerle sağlıklı biçimde yüzleşmek, bireyin kendi iç dünyasına karşı dürüstlük geliştirmesini sağlıyor. “İyi hissetmiyorum ve bu da ömrün bir parçası” diyebilmek, kişinin kendine açtığı en büyük alanlardan biri haline geliyor. Ruhsal dayanıklılık, hislerini bastırarak değil; onlara karşın ilerleyebilme maharetiyle inşa ediliyor.
İlişkilerde empatik dinleme, kurumsal hayatta duygusal farkındalık, toplumsal medya kullanımında filtrelenmiş mutluluklara karşı gerçeklik duygusu; bu yapının yavaş yavaş çözülmesini sağlayabilir. Zira ruhsal sağlamlık, kırılganlığı reddetmek değil, onu taşıyabilecek esnekliğe sahip olmaktır. Gerçek düzgünleşme, “iyi hissediyorum” cümlesinden çok, “ne hissediyorum ve neden?” sorusunu sorabildiğimizde başlıyor.
Kaynakça
Bastian, B., Jetten, J., Chen, H., & Radke, H. R. (2012). Pain as social glue: Shared pain increases cooperation. Psychological Science, 23(3), 267–273. https://doi.org/10.1177/0956797611424141
Chou, H. T. G., & Edge, N. (2012). “They are happier and having better lives than I am”: The impact of using Facebook on perceptions of others’ lives. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 15(2), 117–121. https://doi.org/10.1089/cyber.2011.0324
David, S. (2016). Emotional agility: Get unstuck, embrace change, and thrive in work and life. Avery.
Gross, J. J., & Levenson, R. W. (1997). Hiding feelings: The acute effects of inhibiting negative and positive emotion. Journal of Abnormal Psychology, 106(1), 95–103. https://doi.org/10.1037/0021-843X.106.1.95
