Duygusal kimliklerin oluşumu ekseriyetle erken çocukluk devrine dayanır. Çocuk, etrafından aldığı geri bildirimlerle kendisini tanımaya başlar. “Sen çok alıngansın”, “Hep korkaksın”, “Çok uslusun, hiç kızmazsın” üzere tekrar eden etiketler, çocuğun kendilik algısına yerleşir. Vakitle çocuk bu hisleri sırf hissetmez; bu hislere dönüşür. Böylelikle his ile benlik ortasında bir ayrım kalmaz.
Bu süreçte değerli olan nokta, çocuğun alternatif duygusal tecrübelerine gereğince alan tanınmamasıdır. Örneğin öfkesini söz ettiğinde reddedilen bir çocuk, “Ben öfkeli olmamalıyım” değil, “Ben öfkeli biri değilim” sonucuna varabilir. Bu da hissin bastırılmasına değil, kimlikten dışlanmasına yol açar. Lakin bastırılan ya da reddedilen his, bilinçdışında varlığını sürdürür.
Yetişkinlikte duygusal kimlikler bireyin davranış repertuarını daraltır. Kendini “kaygılı biri” olarak tanımlayan bir kişi, yürek gerektiren durumlara girmemeyi doğal ve değişmez bir gerçeklik üzere algılar. Emsal biçimde “Ben sert biriyim” inancı, kişinin kırılganlıkla temas etmesini maniler. Böylelikle his, davranışı değil; hayat yönelimini belirlemeye başlar.
Bilişsel psikoloji açısından bakıldığında bu durum, benlik şemalarıyla bağlıdır. Duygusal kimlikler, bireyin kendisiyle ilgili temel inançlarının bir modülü hâline gelir. Bu şemalar, yaşanan her yeni tecrübenin nasıl yorumlanacağını belirler. Kişi kimliğiyle uyumlu olan hisleri daha kolay fark ederken, uyumsuz olanları görmezden gelir ya da değersizleştirir.
Terapötik süreçte duygusal kimliklerle çalışmak, bireyin hislerle ortasına sağlıklı bir ara koymasını amaçlar. Gaye hisleri bastırmak değil; onları kimlikten ayırabilmektir. “Ben kaygılıyım” yerine “Şu an korku hissediyorum” diyebilmek, ruhsal esnekliğin temel göstergelerindendir. Bu ayrım, bireyin değişim ve gelişim alanını genişletir.
Sonuç olarak hisler benliğin tamamı değildir. Onlar tecrübelenir, şekillenir ve dönüşür. Hisleri kimlikten ayırabilmek, bireyin kendisiyle daha özgür, daha şefkatli ve daha gerçek bir alaka kurmasına imkan tanır.
Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
