Vücut tartısı besin tuketimi ve tüketilen besinlerin sindirimi ortasındaki istikrara bağlı olarak değişim göstermektedir. Bireylerin yaşadığı duygusal değişiklikler; depresyon, korku, gerilim, vb. durumlar aldıkları besin ölçüsünü etkilemektedir. Olumsuz hislerle başa çıkmada zorlanan bireyler besinlerin yatıştırıcı tesirini kullanarak gereksiniminden daha fazla ve gereksiz besin alabilmektedirler. Duygusal yemenin tarifini yapacak olursak bireylerin baş edemediği hisleri bastırmak ve rahatlamak için besinleri kullanması diyebiliriz. Bilimsel araştırmalara nazaran beynimizdeki yemek yeme davranışı ve hisleri işleyen kısmın birbiriyle bağlı olması sonucunda duygusal yeme ortaya çıkabilmektedir. Hislerimiz belirleyici halde motivasyonel farklılıklar yaratabilmekte ve temel davranışlarımızın denetimini değiştirebilmektedir. Kimi hisler daha uzun sürmektedir ve olduğundan daha karmaşıktır. Uzun süren ve karmaşık gelen hisler yemek yeme davranışı üzerinde tüketimi, motivasyonu, besinlere verdiğimiz tesirli karşılıkları, besin seçimini, çiğneme hareketini, yemek yeme suratını ve tüketim ölçüsünü etkilemektedir. Şahıstan bireye değişmekle birlikte bireylerin baş edemediği hisler bazen besin alımını artırabilmekte bazen de azaltabilmektedir. Özetle bireylerin her baş edemediği histe duygusal yeme bozukluğunu yaşayacakları manasına gelmemektedir. Bireyler yemek yeme muhtaçlığı hissettiklerinde bu muhtaçlığın fizyolojik açlık yahut duygusal Temelli açlık olup olmadığını belirlemeleri değer arz etmektedir. Duygusal açlık hisseden bireyler açlık hislerinin fizyolojik mi yoksa duygusal mı olduğunu ayırt edemezler. Olağan durumlarda olumsuz hisler fizyolojik değişiklikleri etkilemekte ve bireylerde iştah kaybına neden olmaktadır. Ama duygusal yiyiciler olarak isimlendirdiğimiz bireyler başa demediği olumsuz hislere yemek yeme reaksiyonu ile karşılık vermektedirler. Olumlu ve olumsuz hisler ortasındaki ayrım ve duygusal yemeği tetikleyen demokratik faktörler incelendiğinde, bayanlarda olumsuz hislere reaksiyon olarak daha çok abur cubur yeme davranışının gözlemlendiği, erkeklerde ise müspet hisleri korumak yahut geliştirmek için keyif veren besinlerin daha çok tüketildiği bildirilmektedir. Yapılan araştırmalar sonucunda duygusal yemenin yemek saatlerinden çok gece ve orta öğünlerde daha çok ortaya çıktığı gözlemlenmektedir. bu araştırmalarda tercih edilen yiyeceklerin çeşitleri gözlemlendiğinde, olumlu his durumundaki bireyler pizza, biftek ve güveç üzere daha lezzetli yiyecekleri tercih ederken, olumsuz his durumundaki bireyler dondurma, kurabiye ve tatlıları tercih etmişlerdir.
DUYGUSAL YEME HAKKINDAKİ TEORİLER
İçsel dışsal obezite teorisi: kaygı ve anksiyetenin fizyolojik belirtileri olağan kilolu bireylerde besin tüketimini azaltıcı tesire sahipken obez bireylerde içsel uyaranlara bir duyarsızlık olduğundan ötürü bu durum gerçekleşmez. İçsel fizyolojik uyarıcıları anlamada eksiklikleri olduğu için obez bireyler yemeyi başlatma ve durdurmada dışsal uyaranlara muhtaçlık duyarlar. Bireyler yiyeceklerin dışsal ihtarlarına daha hassastır ve açlık tokluk hissinden çok bu dışsal ihtarlara yanıt olarak yeme davranışı gösterirler.
Kısıtlama teorisi: Aile toplumsal etraf ve medyanın tesiriyle oluşan zayıf olma ideali içselleştirildiğinde kişi kendi vücudundan mutlu olmayabilir ve katı diyetler uygulayabilir. Bunun sonucunda oluşan olumsuz hisler ile başa çıkabilmek için duygusal yeme davranışı sergileyebilirler. Kısıtlama teorisine nazaran katı bir diyet yapan kişi kendisine yemek konusunda müsaade verdiğinde denetimini kaybedebilir, beyindeki kıtlık algısından ötürü gereksiniminden fazla besin alabilir.
Kaçış teorisi: Kaçış teorisi çok yeme yansısının egoyu tehdit eden uyaranlardan kaçma yahut dikkatini uyaranlardan uzaklaştırma için sergilendiğini öne sürmektedir. Bu görüşe nazaran ego, benliği tehdit eden bir bilgi ile karşılaştığında olumsuz hisler ve onun getirdiği caydırıcı tesirlerden uzaklaştırmak için duygusal yiyicileri kaçmaya yöneltir. Yüksek seviyede farkındalığın çok yeme davranışına katkıda bulunduğunu gösteren araştırmalarda mevcuttur.
Psikosomatik teori: Bu teoriye nazaran erken devirde yeme ile sakinleşebileceğini öğrenen bebek, ilerleyen yıllarda nasıl ki açlık hissini yeme ile yatıştırabiliyorsa tasasını ya da yaşadığı gerilimi de yemek yeme ile yatıştırmaya çalışır.
DUYGUSAL YEME İÇİN RİSK GRUPLARI
Risk kümeleri ortasında çocuk ve ergenler bulunmaktadır. Çocuklar ve ergenlerde denetimsiz çok yemenin, çok kilolu çocuklar ve ergenler ortasında giderek yayıldığı görülmektedir. Yapılan bir çalışmada genel ebeveynlik ile duygusal yeme ortasındaki bağ incelenmiş ve ebeveynlik ve aile etkileşiminin duygusal yeme üzerinde kıymetli tesire sahip olabileceği bildirilmiştir. His tabirlerini en aza indirgeyen yahut olumsuz hisleri söz ettikleri için çocuklarını cezalandıran ebeveynlerin çocukları duygusal olarak daha reaktif ve olumsuz hisleri düzenleme ve yönetim etmede daha az etkin olduğu görülmüştür. Çocuklarına olan takviye ve bağlılığı az olan ailelerin çocukları daha fazla duygusal badire yaşayabilir ve daha sıhhatsiz yeme davranışları sergileyebilirler. Yapılan çalışmalarda çocukları üzerinde daha aktif olan çocuğun hislerini önemseyen yahut çocukları konusunda duygusal açıdan daha hassas olan ailelerin çocuklarına olumsuz hislere reaksiyon olarak duygusal yeme oranının daha düşük olduğunu göstermektedir. Öteki bir risk kümesi ise cinsiyet üzerinden yapılan araştırmalara nazaran, bayanların gerilim anlarında daha fazla yeme davranışı gösterdiğini ortaya koymuştur. Algılanan gerilim, telaş, gerginlik ve telaş bayanlarda duygusal yemenin daha fazla olduğunu gösterirken, erkeklerde duygusal yemeyi etkileyen faktörlerin daha karışık ruh halleri olduğunu göstermektedir. Bir öbür risk kümesi ise yapılan araştırmalara nazaran obezite olan bireylerdir. Obez bireyler evvelce öğrenilmiş tecrübeler nedeniyle duygusal gerilimi azaltmak için besinleri kullanarak açlığı azaltma ya da baskılama eğilimini daha çok göstermektedir.
DUYGUSAL YEMEDE TAHLİL ÖNERİLERİ
Duygusal yeme için tahlil teklifleri ortasında en çok tercih edilen ve uygulanabilmesi kolay olan farkındalık meditasyonu önerilmektedir. Farkındalıkla beslenme besinlere 5 duyu organıyla temas etmeyi, yalnızca yemeğe odaklanarak yavaş bir formda yemeyi, yemeğin tadını fark etmeyi, yemeğin tabağa gelene kadar ki hikayesini düşünmeyi içermektedir. Gerilim yaşadığınızı fark ettiğiniz anlarda yemek yemeye yönelmek yerine farklı aktiviteler geliştirmek önerilmektedir. Tahlil önerisi olarak sunulan bir öbür metot ise hareket etmektir. Bireyler olumsuz hisler hissettiğinde beyinlerinin bütünleşmesinde yani entegrasyon sürecinde kesintiler oluşmaktadır. Fizikî hareket ise vücut ve beyin ilişkisini bütünleştirmektedir, fizikî durumda yapılan değişikliklerin his durumda da değişim yarattığı gözlemlenmiştir.
SONUÇ
Beslenmemizi etkileyen faktörler ortasında hisler kıymetli bir yer tutmaktadır hislerimiz hem besin seçimlerimizi etkilemekte hem de yenilen besinler ruh halimizi değiştirmektedir. Baş edilemeyen hisler ve durumlar sonucunda fazla besin alımı sağlıklı değildir ve ileri derecede farklı sorunlara yol açabilmektedir. Kimi teoriler duygusal yemeyi açıklarken kimi bilimsel araştırmalar beynin duygusal ve yemek yeme kısmı ile ilgili olduğunu öne sürmektedir. Duygusal yemenin risk kümeleri cinsiyete hislerle baş edebilmeye ruhsal esnekliğe bağlı olarak değişmektedir. Duygusal yemeğe tahlil önerisi olarak farkındalıkla yeme farkındalık meditasyonları ve antrenman yapma sunulmaktadır. Farkındalıkla beslenmeyi öğrenmek için besin ve His günlüğü tutmak ve beş duyu organımızla yemeyi hissetmek değerli olmaktadır bunun yanı sıra bireylerin tertipli idman yapılmasına teşvik edilmesi beyin nörotransmitterlerini de dengeleyecek depresyonu ve duygusal yemeyi de azaltacaktır.
Hazırlayan
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
Psikolog Cansu Hatice Karcıoğlu
