Ebeveyn tavırları kavramı psikoloji tarihinde hayli eskiye sarfiyat Antik Yunanda çocuk eğitimi ferdî değil toplumsal bir sorumluluk olarak görülüyordu. Fakat aile, çocuğun birinci ahlaki pahalarını aldığı yer olarak görülmüştür. Çocuk aileden disiplinözgürlük istikrarı, sevgi-ahlak eğitimi, alışkanlıkların kazandırılması konusunda tartışmalar yaşanmış. Platon “Devlet” yapıtında eğitimin toplumsal tertipte kıymetli olduğunu vurgular, ailenin çocuk üzerinde tesirini hudutlu görmüş, Aristotales “Politika” ve “Nikomakhos’a Etik” isimli yapıtında aileyi toplumun en küçük ünitesi olarak tanımlar. Çocuğun karakter gelişiminde alışkanlık ve disiplinin kıymetini vurgular. Anne-babanın aşırılıklarından kaçınarak ölçülü bir tavır benimsemesi gerektiğini söyler itidal (orta yol) yaklaşımı ne çok baskı ne çok müsamahanın olmaması gerektiğini belirtir. İbn-i Haldun, İbni Sina ve öbür birçok İslam düşünürleri tarafından “Mutedil olma” kavramı üzerinden insanı ruhen sağlıklı olanı uyumlu ve ölçülü olarak davranan biçiminde tanımlanmıştır. İbni Sina çok faaliyetlerin insan psikolojisini etkilediğini, yanlışsız olanın itidal olduğunu vurgulamış, mutedil mizaçlı olması için doğum öncesinde ve doğum sonrasında gerek bedensel gerekse duygusal gelişimi için yapılması gerekenleri anlatmıştır. İbni Sina ya nazaran çocuğun hoşlanmadığı şeylerden onu uzak tutmak, neyi ne vakit istediğini dikkate alarak ona yaklaşmak sevildiğini ona hissettirir. Ebeveynin ve büyüklerin bu yaklaşımla onun sevgi ve itimadını kazanmak mümkün olur. Çok öfke, büyük dehşet, hüzün ve uyku bozukluğuna sebep olacak davranışlardan kaçınmak hem vücut hem de ruh sıhhati açısından gereklidir. Hoş huyların çocuk ruhunda hiç ayrılmayacak bir alışkanlığa dönüşmesi ruhi bakımdan bozuk mizaçtan kaçınılması, huyların mutedil tutulma hem vücudu hem de ruhi sıhhat için gereklidir. Çağdaş psikoloji tarihinde bu davranışı tavırları hakkında fikirlerini belirtmiştir. Birinci çıkışı Birinci Çıkış Psikanalisttik Periyot: Sigmund Freud (1900-1930), temelinde ebeveyn-çocuk bağlantılarının olduğunu vurguladı. Lakin ebeveyn tavrı terimini direkt kullanmadı. Anna Freud ve Melani Klaine; çocuk psikanaliziyle davranışların çocuk gelişiminde kritik rolünü tartıştılar. Burada daha çok “anne-baba” tesirinin kavramlaştırılması vardır. Adler ise biraz daha farklılaştı kardeş alakalarının de tesirli olduğunu vurguladı. Bireyin kişiliğini anlamada aile atmosferini çok önemser, kardeş sırası, kardeşler ortası rekabet ve ailedeki ilgiler kadar ebeveynlerin çocuklarına yaklaşım biçimlerinin de kişilik gelişimini belirlediğini subjektif olarak algılar ve bu algı onun ömür tarzını (life style) şekillendirir. Birinci Sistematik Sınıflandırma: Kurt Lewin, Lippitt ve White (1930-1950) Laboratuvar deneylerinde “liderlik tarzlarını” araştırırken, çocuklarla olan yetişkin ilgilerinde “otoriter, demokratik, serbest” yaklaşımlarını tanımladılar. Bu, ebeveyn tavırlarının birinci bilimsel sınıflandırması sayılır. Bu periyottan itibaren kavram daha çok “ebeveynlik stilleri” üzerinden incelenmeye başladı. Davranışçı ve Gelişimsel Yaklaşım ile en bilinen sınıflandırma oluştu. (1950–1970’ler) John Bowlby (1950’ler): Bağlanma kuramıyla ebeveynin çocuğa yaklaşım biçiminin duygusal güvenlik ve kişilik gelişimi için belirleyici olduğunu gösterdi. Bilhassa anne ile kurulan birinci bağın kişilik gelişimindeki tesirini vurgulamıştır. Diana Baumrind (1966, 1971) en bilinen sınıflandırmayı yaptı: • Otoriter tavır • Demokratik (otoritatif) tavır • Müsaade verici (gevşek) tavır Baumrind, ebeveyn tavırlarını çocukların bağımsızlık, sorumluluk ve toplumsal hünerler üzerindeki tesirleri açısından inceleyen birinci kişidir. Genişleme ve Yeni Boyutlar (1980–2000’ler) Maccoby & Martin (1983): Baumrind’in modelini genişleterek ihmal edici/ilgisiz tavrı eklediler. Böylelikle günümüzde kullanılan dört klasik tavır ortaya çıktı. Eğitim bilimlerinde “anne-baba tutumları” kavramı yaygınlaştı ve ölçeklerle ölçülmeye başlandı. Günümüzde (2000’ler–2025) “Ebeveyn tutumları” kavramı yalnızca çocuk yetiştirmedeki davranış usullerini değil, tıpkı vakitte kültürel farklılıkları, sosyoekonomik tesirleri ve ruhsal sıhhati da kapsayacak halde genişledi. Şimdiki çalışmalarda sık kullanılan boyutlar: • Demokratik / Otoriter / Müsaade verici / İhmalkâr • Çok esirgeyici / Baskıcı / Tutarsız / Hoşgörülü vb. Ayrıyeten olumlu ebeveynlik, şuurlu ebeveynlik, helikopter ebeveynlik, kaplan ebeveynlik üzere yeni kavramlar, ebeveyn tavırlarının farklı biçimlerini günümüzde tartışmaya açtı. Aile terapilerinde ebeveyn tavırları sıklıkla kullanılır. Genelde şu biçimlerde kullanılır: Değerlendirme/Kavrama Etabı: Terapist aileyle birinci görüşmelerde ebeveynlerin çocukla olan tavırları, disiplin anlayışları, hudut koyma, sıcaklık ve dayanak seviyeleri üzere ögeleri anlamaya çalışır. Bu, meselelerin kökenine ait bilgi verir. Eğitim & Psiko-eğitim: Ebeveynlere, tavırlarının çocuğun davranışı ve psikolojisi üzerindeki tesirleri öğretilir. Ebeveynlik maharetleri, uygun disiplin, bağlantı şekilleri üzere mevzularda eğitim verilir. Davranışsal Müdahaleler: Ebeveynin çocuğa reaksiyonları değiştirilir; örneğin ödüllendirme, pekiştirme, dengeli hudut koyma üzere. Tavırların somut davranışlara yansıyan kısmına müdahale edilir. Duygusal ve Bilişsel Müdahaleler: Ebeveynin kendi inançları, beklentileri, geçmiş tecrübelerinden kaynaklanan tavırları üzerinde çalışılır. Bilişsel yine yapılandırma teknikleri, empati geliştirme, duygusal farkındalık üzere usuller kullanılır. Sistemsel Yaklaşım: Terapi direkt ebeveyn–çocuk değil, tüm aile sistemi üzerinde yürütülür; kardeş bağları, ebeveynler ortası ahenk, aile dinamikleri göz önünde tutulur. Takip ve Uygulama Denetimi: Terapötik stratejiler seans dışına taşınır; konutta uygulanma seviyesi, ebeveynlerin değişime devam edip etmedikleri izlenir. Ebeveyn tavırları yalnızca terapötik süreçte kıymetlendirme değişkeni olarak kullanılmaz, müdahalenin bir modülü haline gelmiştir. Tavırların değişmesi çocuğun durumunun güzelleştirilmesinde kritik rol oynamaktadır.
Kaynak : Doktor Sitesi
