Görünmez Baskılar: Toplumsal Tasa, Karşılaştırma ve Gelecek Meçhullüğü Ortasında Sıkışmak

Günümüzde birçok insanın yaşadığı ruhsal zorlanmaların ortak bir noktası vardır: dışarıdan görünmeyen fakat içeride ağır hissedilen bir baskı hali. Bu baskı bazen bir toplantıda konuşamamak, bazen toplumsal medyada paylaşım yaparken bile kaygılanmak, bazen de hayatın genelinde “geç kaldım” hissiyle kendini gösterebilir. Tüm bu tecrübeler farklı üzere görünse de birden fazla vakit tıpkı ruhsal köklerden beslenir: değerlendirilme korkusu, karşılaştırma ve belirsizlikle baş edememe.

Toplantı ortamında konuşamamak bu baskının en görünür örneklerinden biridir. Kişi aslında ne söyleyeceğini bilir, fikri vardır; fakat kelam almak kelam konusu olduğunda zihni bir anda kilitlenebilir. Bunun temelinde birden fazla vakit toplumsal değerlendirilme korkusu yer alır. “Acaba yanlış mı konuşurum?”, “Saçma bulunur muyum?” üzere niyetler dikkat odağını içe çevirir. Bu da zihinsel akışı kesintiye uğratır. Kişi artık bahse değil, kendisinin nasıl algılandığına odaklanır. Bu durum bilgi eksikliğinden değil, zihinsel yükten kaynaklanır.

Benzer bir durum toplumsal medyada da ortaya çıkabilir. Story paylaşmak üzere kolay görünen bir davranış bile kimi bireyler için önemli bir tasa kaynağı haline gelebilir. Paylaşım öncesinde tekraren düşünmek, fotoğrafı daima değiştirmek ya da hiç paylaşmamayı tercih etmek bu baskının yansımalarıdır. Zira toplumsal medya sadece bir bağlantı aracı değil, birebir vakitte daima değerlendirildiğimiz bir vitrin üzere algılanabilir. Beğeni sayıları, görüntülenmeler ve yorumlar kişinin kendini nasıl hissettiğini etkileyebilir. Böylelikle kolay bir paylaşım bile performans alanına dönüşür.

Bu görünürlük baskısı vakitle daha geniş bir alana yayılır ve kişinin hayat algısını da tesirler. Bilhassa toplumsal medyanın da tesiriyle beşerler kendilerini daima diğerleriyle karşılaştırmaya başlar. “Herkes ilerliyor, ben yerimde sayıyorum” kanısı bu karşılaştırmanın en yaygın sonuçlarından biridir. Meğer bu algı birçok vakit gerçeğin tamamını yansıtmaz. Beşerler çoklukla hayatlarının güzel giden kısımlarını paylaşır; zorlandıkları alanlar görünmez kalır. Kişi kendi içsel karmaşasını diğerlerinin dışarıya yansıttığı “düzenli” manzarayla karşılaştırdığında doğal olarak yetersizlik hissi yaşayabilir.

Bu karşılaştırma süreci vakitle “geç kalmışlık” hissini de beraberinde getirir. “Hayatta geç mi kaldım?” sorusu bilhassa muhakkak yaş periyotlarında daha sık ortaya çıkar. Toplumun çizdiği görünmez vakit çizelgeleri vardır: belli bir yaşta mezun olmak, işe girmek, evlenmek ya da “başarılı olmak” üzere. Bu beklentiler bireyde farkında olmadan bir baskı oluşturabilir. Kendi hayatı bu çizelgeye uymadığında kişi kendini geri kalmış hissedebilir.

Oysa hayat doğrusal bir yarış değildir. Her bireyin başlangıç noktası, imkanları ve ömür şartları farklıdır. Birebir yaşta olmak, tıpkı noktada olmak manasına gelmez. Buna karşın zihin birden fazla vakit bu farkları göz arkası eder ve kendini standart bir ölçüye nazaran kıymetlendirir.

Bu noktada meslek seçimiyle ilgili pişmanlık duygusu da devreye girebilir. Kişi seçtiği alanın kendisine uygun olmadığını fark ettiğinde “yanlış yaptım” kanısına kapılabilir. Bu niyet vakitle kişinin kendine olan inancını zedeleyebilir. Oysa çoğu meslek seçimi, kişinin o dönemki bilgi ve şartlarıyla verdiği bir karardır. Vakitle değişmek, farklı istikametlere evrilmek hayli doğaldır.

Meslek hayatı sabit bir yol değildir; tersine esnek ve dönüşebilir bir süreçtir. Fakat kişi geçmiş kararlarını bugünkü bakış açısıyla değerlendirdiğinde kendine karşı daha sert olabilir. Bu da harekete geçmeyi zorlaştırabilir.

Tüm bu süreçlerin ardında birden fazla vakit daha derin bir tema yer alır: gelecek derdi ve güvencesizlik hissi. Günümüzde ekonomik şartlar, iş hayatındaki belirsizlikler ve ömür standartlarına dair kaygılar birçok insanın zihnini meşgul eder. “Ya istediğim hayatı kuramazsam?”, “Ya her şey daha berbata giderse?” üzere niyetler zihinde tekrar edebilir.

Gelecek tasası, belirsizlik karşısında zihnin denetim arayışından doğar. İnsan beyni tabiatı gereği netlik ister. Fakat geleceğin tabiatı meçhuldür. Bu çelişki tasayı besler.

Bazı beşerler bu dertle baş etmek için daima plan yapar, her ihtimali düşünmeye çalışır. Kimileri ise tam aksisi formda donakalır ve hiçbir adım atamaz. Her iki durumda da kişi zihinsel olarak yorulur.

Bu noktada kıymetli olan geleceği büsbütün denetim etmeye çalışmak değil, belirsizlikle yaşayabilme maharetini geliştirmektir. Zira hayatın büyük bir kısmı denetim edilemeyen değişkenlerden oluşur.

Tüm bu başlıklar aslında birbirinden bağımsız değildir. Toplantıda konuşamamak, toplumsal medyada kaygılanmak, kendini diğerleriyle karşılaştırmak, meslek seçiminden pişmanlık duymak ve gelecekten korkmak… Hepsi ortak bir yerde buluşur: kişinin kendini kıymetlendirme biçimi.

Kişi kendini daima dış ölçütlerle değerlendirdiğinde, içsel dengeyi korumak zorlaşır. Zira dış dünya daima değişir ve her vakit daha “ileride” görünen birileri olacaktır.

Psikolojik olarak daha sağlıklı bir yaklaşım, odağı dışarıdan içeriye çevirebilmektir. “Başkaları ne yapıyor?” sorusundan çok “Ben ne istiyorum?” sorusuna yaklaşabilmek bu süreçte kıymetli bir adımdır.

Bu kolay bir değişim değildir. Fakat küçük farkındalıklarla başlar. Kendini daima karşılaştırdığını fark etmek, harika olmak zorunda olmadığını kabul etmek ve belirsizliğe alan açmak bu sürecin temel taşlarıdır.

İlerlemek her vakit süratli olmak manasına gelmez. Bazen durmak, istikamet değiştirmek ya da tekrar başlamak da ilerlemenin bir kesimidir.